दिल्लीको हावा अति खराब, काठमाण्डौको अवस्था के छ ?

काठमाण्डौ । भारतको राजधानी दिल्लीमा सोमबार बिहान बाक्लो तुवाँलोले कतिपय ठाउँमा नजिकका वस्तुसमेत देख्न कठिन भयो । बिहान ६ बजे दिल्लीको औसत वायु गुणस्तर सूचकांक (एक्यूआई) ३६६ थियो भने सोनिया विहारमा ४४९ पुगेको थियो । यता काठमाण्डौमा पनि बिहानको हावा अस्वस्थकर देखिएको छ । आईक्यूएयरले बिहान ८ः४५ बजे काठमाण्डौको एक्यूआई १५३ रेकर्ड गरेको छ ।

काठमाण्डौमा बालाजु, गोल्फुटार र क्षेत्रपाटीको हावा अस्वस्थकर

आईक्यूएयरको बिहानको विवरणमा बालाजुमा एक्यूआई १५६, गोल्फुटारमा १५४ र क्षेत्रपाटीमा १५३ थियो । बालुवाटारमा १३३, गौशाला चोकमा १२४ र लाजिम्पाटको इन्टरनेसनल फ्रेन्च स्कुलको केन्द्रमा १२२ रेकर्ड भएको थियो । काठमाण्डौको हावामा प्रमुख प्रदूषकका रूपमा देखिएको पीएम २.५ अर्थात् सूक्ष्म कणको मात्रा प्रतिघनमिटर ५८ माइक्रोग्राम थियो ।

काठमाण्डौका लागि आईक्यूएयरले अमेरिकी एक्यूआई पद्धति प्रयोग गरेको छ । दिल्लीको अंक भने त्यहाँको सरकारी अनुगमन प्रणालीको हो । त्यसैले दुई अंकबाट एउटा सहरको हावा अर्कोभन्दा कति गुणा प्रदूषित थियो भन्ने हिसाब निकाल्न मिल्दैन । सोमबार बिहान आ–आफ्नो मापन पद्धतिमा काठमाण्डौको हावा ‘अस्वस्थकर’ र दिल्लीको औसत ‘अति खराब’ श्रेणीमा थियो ।

दिल्लीका पाँच क्षेत्रमा एक्यूआई ४०० माथि

सोनिया विहारसँगै बुराडी क्रसिङमा ४४५, विवेक विहारमा ४४१, जहाँगीरपुरीमा ४३९ र नर्थ क्याम्पसमा ४३७ एक्यूआई रेकर्ड भएको थियो । भारतको केन्द्रीय प्रदूषण नियन्त्रण बोर्डले ४०१ देखि ५०० सम्मको एक्यूआईलाई ‘गम्भीर’ श्रेणीमा राख्छ । आइतबारको तुलनामा दिल्लीको औसत सूचकांक १७ अंकले घटे पनि हावा अति खराब श्रेणीमै रह्यो । राजधानीमा प्रदूषण नियन्त्रणसम्बन्धी चरणबद्ध कार्ययोजनाको दोस्रो चरण लागू छ ।

दिल्ली आसपासका गाजियाबाद, नोएडा, फरीदाबाद र गुरुग्राममा पनि बिहानको हावा अति खराब श्रेणीमा थियो । नयाँ दिल्ली आउने केही रेल ढिला चलेका थिए । कम दृश्यताले रेल र हवाई सेवामा थप असर पर्न सक्ने आशंका रहे पनि ती रेलको ढिलाइमा तुवाँलोको भूमिका यकिन भएको छैन ।

जाडोमा दुवै राजधानीमा किन बढ्छ प्रदूषण?

जाडोमा जमिननजिक चिसो हावा र त्यसमाथि तातो हावाको तह बस्दा तलको हावा माथि जान कठिन हुन्छ । हावाको गति पनि कम भए सवारीसाधन, उद्योग, निर्माणस्थल र खुला ठाउँमा फोहोर जलाउँदा निस्कने धुवाँ तथा धुलो जमिननजिकै थुप्रिन्छन् । काठमाण्डौमा चारैतिर पहाडले घेरिएको उपत्यकाको भूगोलले पनि प्रदूषक फैलिन कठिन बनाउँछ ।

दिल्लीमा जाडोको प्रदूषणबारे चर्चा हुँदा परालीको धुवाँ बढी उठ्छ । तर सेन्टर फर साइन्स एन्ड इन्भाइरोन्मेन्टको विश्लेषणमा सन् २०२५ को अक्टोबर–नोभेम्बरमा परालीको औसत योगदान ४.२ प्रतिशत थियो । डिसेम्बरमा त्यो हिस्सा ०.२ प्रतिशतमा झर्दासमेत पीएम २.५ को औसत मात्रा प्रतिघनमिटर १६३ बाट २१० माइक्रोग्राम पुगेको थियो । पराली जलाउने क्रम घटेपछि पनि सहरभित्र र आसपासका उत्सर्जन स्रोतबाट आउने प्रदूषण जाडोको स्थिर हावामा थुप्रिन सक्छ ।