रुस–युक्रेन युद्ध अन्त्यको प्रयासमा नयाँ मोड: शान्ति वार्तामा युरोपको प्रवेश हुने संकेत, हजारौँ युद्धबन्दी साट्ने तयारी

 

काठमाण्डौ । चार वर्षभन्दा लामो समयदेखि जारी रुस–युक्रेन युद्ध अन्त्य गर्ने कूटनीतिक प्रयासमा नयाँ विकास भएको छ। अमेरिका नेतृत्वको शान्ति पहलमा युरोपेली सङ्घलाई समेत सहभागी गराउने विषयमा सकारात्मक संकेत देखिएको छ भने रुस र युक्रेनबीच हजारौँ युद्धबन्दी आदानप्रदान गर्ने तयारी अघि बढेको छ।

युक्रेनी राष्ट्रपति भोलोदिमिर जेलेन्स्कीले आगामी चरणको शान्ति वार्तामा युरोपेली प्रतिनिधिहरूलाई सहभागी गराउने अमेरिकी प्रतिबद्धताको स्वागत गरेका छन्। युद्धले युक्रेनको मात्र नभई समग्र युरोपको सुरक्षा संरचनामा गम्भीर प्रभाव पारेकाले कुनै पनि सम्भावित शान्ति सम्झौतामा युरोपको अर्थपूर्ण सहभागिता आवश्यक रहेको उनको भनाइ छ।

यसअघि अमेरिका र रुसबीच भइरहेका उच्चस्तरीय छलफलमा युरोपको भूमिका सीमित भएको भन्दै युरोपेली नेताहरूले असन्तुष्टि जनाउँदै आएका थिए। विशेषगरी युद्धपछिको सुरक्षा व्यवस्था, युक्रेनको सार्वभौमिकता र क्षेत्रीय स्थायित्वजस्ता संवेदनशील विषयमा युरोपलाई बाहिर राखेर गरिने सम्झौता दीर्घकालीन रूपमा प्रभावकारी नहुने उनीहरूको तर्क छ।

अमेरिकी प्रतिनिधि ज्यारड कुश्नर र स्टिभ विट्कफले बिहीबार आयरल्यान्डको राजधानी डब्लिनमा जेलेन्स्कीसँग भेटवार्ता गरेका थिए। त्यसअघि उनीहरूले मस्को पुगेर रुसी राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिनसँग पनि छलफल गरेका थिए।

तर, मस्कोमा भएको छलफलमा पुटिनले युद्ध तथा युक्रेनको भूभागसम्बन्धी रुसको पुरानो अडान यथावत् रहेको स्पष्ट पारेका थिए। यसले युद्ध अन्त्यका लागि भइरहेका प्रयासमा अझै गम्भीर चुनौती कायम रहेको देखाएको छ।

यसअघि संयुक्त अरब इमिरेट्सको आबुधाबीमा सम्पन्न वार्तासमेत युद्ध अन्त्य गर्ने ठोस सहमतिमा पुग्न सकेको थिएन।

यद्यपि, राजनीतिक र क्षेत्रीय विवादमा सहमति नजुटे पनि मानवीय मुद्दामा भने सकारात्मक प्रगति देखिएको छ। बिहीबार रुस र युक्रेनबीच अर्को चरणको युद्धबन्दी आदानप्रदान गर्ने सहमति भएको जनाइएको छ।

सन् २०२२ मा रुसले युक्रेनमाथि पूर्णस्तरको सैन्य आक्रमण सुरु गरेयताकै ठूलो बन्दी आदानप्रदानमध्ये एक हुने अपेक्षा गरिएको यस प्रक्रियाबाट हजारौँ मानिस आफ्ना परिवारसँग पुनर्मिलन हुन सक्ने अमेरिकी प्रतिनिधि कुश्नरले बताएका छन्।

तर, दुवै पक्षबाट कति जना बन्दी रिहा हुने तथा आदानप्रदानको प्रक्रिया कहिले सम्पन्न हुने भन्ने विस्तृत विवरण सार्वजनिक गरिएको छैन।

यसैबीच, युरोपेली सङ्घकी विदेश तथा सुरक्षा नीति प्रमुख काया कालासले शान्ति वार्तामा युरोपको सहभागिताको सम्भावनालाई सकारात्मक रूपमा लिएकी छन्। तर, रुस वास्तवमै युद्ध अन्त्य गर्ने सम्झौताप्रति प्रतिबद्ध छ कि छैन भन्ने विषयमा उनले आशङ्का व्यक्त गरेकी छन्।

आयरल्यान्डका प्रधानमन्त्री मिहल मार्टिनले पनि रुस–युक्रेन युद्धले युरोपको सुरक्षा वातावरणलाई आधारभूत रूपमा परिवर्तन गरेको बताएका छन्। उनका अनुसार युक्रेनमाथिको आक्रमणले भविष्यमा अन्य युरोपेली मुलुकको सुरक्षामा समेत चुनौती सिर्जना गर्न सक्ने जोखिम बढाएको छ।

हाल युक्रेनको करिब २० प्रतिशत भूभाग रुसी नियन्त्रणमा रहेको अनुमान छ। ती क्षेत्रको भविष्य, युद्धविरामको अनुगमन, युक्रेनलाई दिइने सुरक्षा प्रत्याभूति र युद्धपछिको राजनीतिक व्यवस्थाजस्ता विषय शान्ति वार्ताका सबैभन्दा जटिल मुद्दा बनेका छन्।

यसबीच अमेरिका र युक्रेनबीच सैन्य प्रविधि तथा सञ्चार सेवासम्बन्धी विषयमा पनि मतभेद देखिएको छ। जेलेन्स्कीले युक्रेनी सेनाले स्पेसएक्ससँग सम्बन्धित स्टारसिल्ड भूउपग्रह सेवामा अवरोध सामना गरिरहेको बताएका छन्। अग्रपङ्क्तिमा सैनिक सञ्चार र समन्वयका लागि यस्ता प्रविधि महत्त्वपूर्ण मानिन्छन्।

कूटनीतिक पहल तीव्र भए पनि युद्ध अन्त्य गर्ने निर्णायक सम्झौता अझै टाढा देखिन्छ। रुस आफ्नो क्षेत्रीय अडानबाट पछि हट्न तयार नदेखिनु र युक्रेनले सार्वभौमिकता तथा दीर्घकालीन सुरक्षामा सम्झौता नगर्ने नीति लिनुले वार्तालाई जटिल बनाएको छ।

यद्यपि, युरोपलाई वार्तामा सहभागी गराउने पहल र युद्धबन्दी आदानप्रदानको तयारीले संवादको ढोका खुला रहेको संकेत गरेका छन्। अबको मुख्य प्रश्न भनेको यी कूटनीतिक उपलब्धिले युद्धविराम र स्थायी शान्तिको आधार तयार गर्न सक्छन् कि सक्दैनन् भन्ने हो।

युक्रेनी राष्ट्रपति जेलेन्स्कीको कार्यालयले नोभेम्बर १३ मा सार्वजनिक गरेको विवरणअनुसार युरोपेली प्रतिनिधिहरूलाई आगामी वार्तामा समान हैसियतमा सहभागी गराउने पहल भइरहेको छ।