बाढीले विद्युत् प्रणाली कमजोर बनाउँदा हिउँदको भर भारतमै, १ हजार १५४ मेगावाट आयातको तयारी

काठमाण्डौ । बर्खामा खपतभन्दा बढी बिजुली उत्पादन गरेर भारत र बंगलादेशमा बेचिरहेको नेपाल विद्युत् प्राधिकरणले आगामी सुख्खायाममा लोडसेडिङ रोक्न भारतबाट आयात बढाउने योजना बनाएको छ। दुई चरणका बाढीले जलविद्युत् आयोजना र प्रसारण लाइनमा पुर्‍याएको क्षतिपछि आन्तरिक उत्पादन कति छिटो पुरानै अवस्थामा फर्किन्छ भन्ने प्रश्न यस वर्ष थप महत्त्वपूर्ण बनेको छ।

प्राधिकरणका कार्यकारी निर्देशक दीर्घायुकुमार श्रेष्ठका अनुसार सुख्खायाममा भारतबाट कुल १ हजार १५४ मेगावाटसम्म विद्युत् ल्याउने योजना छ। यसमध्ये ढल्केबर–मुजफ्फरपुर प्रसारण लाइनबाट ६०० मेगावाट, टनकपुर–महेन्द्रनगरबाट ५४ मेगावाट, बिहारसँगका विभिन्न आदानप्रदान बिन्दुबाट ३५० मेगावाट र आरटीसी माध्यमबाट १५० मेगावाट आयात गर्ने प्राधिकरणको हिसाब छ। अघिल्लो सुख्खायाममा उच्च मागको समयमा ८०० मेगावाटसम्म आयात गरिएको श्रेष्ठले बताएका छन्।

प्राधिकरणले आगामी सुख्खायाममा स्वदेशी स्रोतबाट १ हजार २१८ मेगावाट उपलब्ध हुने अनुमान गरेको छ। योजनाअनुसार पूरा आयात हुन सके कुल उपलब्धता २ हजार ३७२ मेगावाट पुग्छ। अघिल्लो सुख्खायामको उच्चतम राष्ट्रिय माग २ हजार २९२ मेगावाट थियो। माग सोही हाराहारीमा रहे कागजी हिसाबमा उपलब्धता मागभन्दा जम्मा ८० मेगावाट बढी हुन्छ।

यो अन्तर सानो छ। आन्तरिक उत्पादन अनुमानभन्दा घटे, आयात योजनाअनुसार उपलब्ध नभए वा माग बढे आपूर्ति व्यवस्थापनमा दबाब पर्न सक्छ। अर्कातर्फ, १ हजार १५४ मेगावाट आयातको योजना र अघिल्लो वर्ष कुनै समयमा गरिएको ८०० मेगावाट आयातलाई पूरै सिजनको वास्तविक खरिदसँग तुलना गर्न मिल्दैन। आयातको परिमाण समय र मागअनुसार बदलिन सक्छ; त्यसको वास्तविक खर्च पनि खरिद हुने विद्युत्को मात्रा र दरमा निर्भर हुन्छ।

एक महिनामै दुई धक्का

भदौ १० गते भोटेकोशी र त्रिशूली करिडरमा आएको बाढीपछि सौर्य आयोजनासहित करिब ४३१ मेगावाट क्षमताका आयोजनाको विद्युत् राष्ट्रिय प्रणालीमा आउन रोकिएको थियो। प्रभावितमध्ये केही आयोजनामा संरचनागत क्षति पुगेको छ भने केहीको विद्युत् प्रसारण लाइनमा आएको अवरोधका कारण जोड्न सकिएको छैन।

त्यसको करिब एक महिनापछि शुक्रबारदेखि आइतबारसम्मको वर्षा र बाढीले प्रणालीलाई अर्को धक्का दियो। प्राधिकरणका प्रवक्ता राजन ढकालका अनुसार कालीगण्डकी करिडरको दाना–कुश्मा २२० केभी प्रसारण लाइनका दुई टावरमा क्षति पुग्दा मात्रै त्यस क्षेत्रमा उत्पादित करिब ३७० मेगावाट विद्युत् प्रसारणबाट अलग्गिएको छ। मर्स्याङ्दी करिडरका आयोजनासमेत बन्द हुँदा पछिल्लो विपद्का कारण करिब १ हजार मेगावाट विद्युत् प्रणालीमा आउन नसकेको उनको भनाइ छ।

यसरी भदौको बाढीबाट प्रभावित करिब ४३१ मेगावाट र पछिल्लो बाढीका कारण तत्काल प्रणालीबाहिर रहेको करिब १ हजार मेगावाट जोड्दा आइतबार १ हजार ४०० मेगावाटभन्दा बढी क्षमताको विद्युत् प्रसारणमा नआएको देखिन्छ। यद्यपि यो सबै विद्युत् हिउँदसम्म बन्द रहने निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन। सुरक्षा जोखिमका कारण अस्थायी रूपमा रोकिएका आयोजना पानीको सतह घटेपछि चल्न सक्छन्; प्रसारण लाइन क्षतिग्रस्त भएका आयोजनालाई मर्मतपछि फेरि जोड्न सकिन्छ।

प्राधिकरणले कालीगण्डकी करिडरका टावर मर्मतमा करिब ८ देखि १० दिन लाग्न सक्ने अनुमान गरेको छ। स्वतन्त्र ऊर्जा उत्पादकहरूको संस्था, नेपाल (इप्पान)का अध्यक्ष मोहन डाँगीका अनुसार त्यहाँ प्रसारण लाइनमा क्षति पुगेपछि सातभन्दा बढी आयोजनाले उत्पादन रोक्नुपरेको छ। लाइन बनेपछि तीमध्ये अधिकांश आयोजनाको विद्युत् पुनः प्रणालीमा जोड्न सकिने उनको भनाइ छ।

भदौको बाढीबाट प्रभावित साञ्जेन क्षेत्रका आयोजनाको प्रसारण पूर्वाधार मर्मत गरेर करिब १५५ मेगावाट पुनः जोड्ने प्रयास भइरहेको प्राधिकरणले जनाएको छ। पछिल्लो बाढीले ४० मेगावाटको राहुघाट जलविद्युत् आयोजनाको स्विचयार्डमा पनि क्षति पुर्‍याएको विवरण आएको छ।

चाडबाड र हिउँदको जोखिम फरक

ठूलो परिमाणमा विद्युत् प्रणालीबाहिरिँदा तत्काल लोडसेडिङ हुन्छ भन्ने अवस्था भने प्राधिकरणले देखेको छैन। प्रवक्ता ढकालका अनुसार दशैँ–तिहारमा विद्युत् माग सामान्यतः घट्ने भएकाले चाडबाडमा आपूर्ति धान्न सकिने आकलन छ। बाढी आउनुअघिसम्म नेपालबाट विद्युत् निर्यात भइरहेको पनि उनले बताएका छन्।

मुख्य परीक्षा हिउँदमा हुनेछ। नदीमा पानीको बहाव घटेपछि जलविद्युत् उत्पादन घट्छ। त्यतिबेला बाढीले क्षति पुर्‍याएका आयोजनामध्ये कति पुनः सञ्चालनमा आउँछन्, प्रसारण संरचना कति छिटो बन्छ र भारतबाट योजनाअनुसार बिजुली उपलब्ध हुन्छ कि हुँदैन भन्ने कुराले आपूर्तिको अवस्था तय गर्नेछ।

बर्खामा निर्यात र सुख्खायाममा आयात नेपालको विद्युत् प्रणालीको पुरानै चक्र हो। यसपटक बाढीले त्यो चक्रको अर्को कमजोरी पनि उजागर गरेको छ-बिजुली उत्पादन गर्ने आयोजना सुरक्षित भए पनि त्यसलाई बजारसम्म पुर्‍याउने प्रसारण लाइन बिग्रिए उत्पादनको लाभ लिन सकिँदैन। त्यसैले आगामी महिनाको प्राथमिकता क्षतिग्रस्त आयोजनाको अवस्था यकिन गर्नुका साथै विद्युत् प्रवाह रोकिएका लाइन र सबस्टेसन छिटो पुनःस्थापना गर्नु हुनेछ।

प्राधिकरणको अहिलेको अनुमानले योजनाअनुसार आयात भए सुख्खायामको माग धान्न सकिने देखाउँछ। तर मागभन्दा केवल ८० मेगावाट बढी हुने प्रारम्भिक हिसाबका कारण क्षतिको पुनर्मूल्यांकन, मर्मतको प्रगति र आयात सुनिश्चितताको स्पष्ट विवरणले मात्रै हिउँदमा लोडसेडिङको जोखिम कति छ भन्ने ठोस तस्वीर दिनेछ।