नोटको थुप्रो, घट्दो क्रयशक्ति: इरानमा एक डलरकै २५ लाख रियाल

काठमाण्डौ । इरानमा युद्ध र आर्थिक प्रतिबन्धको दबाब मुद्रा बजारमा झन् स्पष्ट देखिएको छ। अमेरिकी डलर किन्न आवश्यक रियालको मात्रा ऐतिहासिक उच्च विन्दुमा पुग्दा सर्वसाधारणको कमाइ र बचतको मूल्य खुम्चिएको छ।

मंगलबार, सेप्टेम्बर २९ मा तेहरानको खुला बजारमा एक अमेरिकी डलर किन्न २५ लाखभन्दा बढी रियाल आवश्यक परेको एसोसिएटेड प्रेसले जनाएको छ। सेप्टेम्बर २ मा यो दर २२ लाख रियाल थियो। केवल २७ दिनमा डलर थप महँगिएको हो।

युद्धअघिको फेब्रुअरी २७ मा एक डलरको करिब १७ लाख रियाल पर्ने विवरणसँग तुलना गर्दा अहिले डलर किन्न झन्डै ४७ प्रतिशत बढी रकम खर्चिनुपर्छ। यी दुई दरका आधारमा गणना गर्दा रियालको डलरमा मापन हुने मूल्य भने करिब ३२ प्रतिशत घटेको देखिन्छ।

यसको अर्थ, पहिले १७ लाख रियालले एक डलर बराबरको विदेशी सामान वा सेवा किन्न सकिन्थ्यो भने अहिले त्यही रकमको क्षमता करिब ६८ अमेरिकी सेन्टमा सीमित भएको छ। आयातमा निर्भर व्यवसायका लागि यस्तो परिवर्तन लागतको ठूलो धक्का हो।

तेल बेच्ने र पैसा भित्र्याउने दुवै बाटोमा दबाब

इरानमाथिको अमेरिकी आर्थिक दबाबले तेल निर्यातसँगै त्यसको भुक्तानी भित्र्याउने माध्यमलाई पनि निशाना बनाएको छ। अमेरिकी ट्रेजरीका अनुसार चीनले इरानको तेल निर्यातको करिब ९० प्रतिशत खरिद गर्छ। त्यसैले इरानी तेल किन्ने चिनियाँ स्वतन्त्र रिफाइनरी, व्यापारी र कारोबारमा संलग्न वित्तीय संस्थाहरू अमेरिकी निगरानीमा छन्।

अमेरिकाले इरानी बैंक, मुद्रा सटही संस्था र विभिन्न देशमा रहेका मध्यस्थ कम्पनीमार्फत चल्ने ‘छाया बैंकिङ’ सञ्जालमाथि पनि कारबाही गरिरहेको छ। अगस्ट ७ को कारबाहीमा तेल बिक्रीको रकम इरानसम्म फर्काउन सहयोग गरेको आरोपमा यस्ता सञ्जाललाई निशाना बनाइएको अमेरिकी ट्रेजरीले जनाएको छ।

त्यसमाथि, प्रतिबन्धित इरानी कारोबारमा सहयोग गर्ने विदेशी कम्पनी तथा वित्तीय संस्थाले समेत अमेरिकी कारबाही सामना गर्न सक्ने व्यवस्था छ। ‘माध्यमिक प्रतिबन्ध’ भनिने यो दबाबले तेस्रो देशमार्फत व्यापार र भुक्तानी गर्ने विकल्पलाई पनि कठिन बनाउँछ।

आर्थिक दृष्टिले यसको असर दोहोरो हुन्छ। निर्यातबाट डलर कमाउने अवसर घट्छ र कमाएको विदेशी मुद्रा देशभित्र ल्याउन पनि कठिन हुन्छ। डलरको आपूर्ति खुम्चिँदा आयातका लागि आवश्यक विदेशी मुद्रा महँगिन्छ। त्यसको भार अन्ततः सामानको मूल्यमा जोडिएर उपभोक्तासम्म पुग्छ।

तलबले धान्न नसक्ने घरखर्च

रोयटर्सको सेप्टेम्बर ३ को रिपोर्टमा उद्धृत आधिकारिक तथ्यांकअनुसार इरानमा १२ महिनाको औसत मुद्रास्फीति ६९.९ प्रतिशत पुगेको थियो। औसत मासिक तलब करिब १२५ डलर हुँदा आधारभूत घरखर्च करिब ४५० डलर थियो। वसन्त ऋतुमा बेरोजगारी ९.१ प्रतिशत पुगेको र अघिल्लो वर्षको तुलनामा रोजगार व्यक्तिको संख्या करिब साढे चार लाख घटेको पनि रिपोर्टमा उल्लेख छ।

अल जजीराको अगस्टको मूल्य तुलनामा गोलभेडा ७१, कुखुरा ७४ र खाना पकाउने तेल १७७ प्रतिशत महँगिएको देखिएको थियो।

यस्तो अवस्थामा तलबको अंक उस्तै रहे पनि त्यसले किन्न सक्ने वस्तुको मात्रा घट्छ। बचतको वास्तविक मूल्य कमजोर हुन्छ र परिवारले खाना, शिक्षा, उपचार तथा अन्य खर्चमध्ये कुनलाई प्राथमिकता दिने भन्ने कठिन निर्णय गर्नुपर्छ।

उपचारमा पनि अभाव थपिएको छ। इरानी फार्मासिस्ट संघका अनुसार करिब ८०० औषधिजन्य उत्पादनको कमी थियो, जसमा ९० अत्यावश्यक तथा जीवनरक्षक थिए।

वार्ताको संकेत, राहतको प्रतीक्षा

आर्थिक संकटबीच कूटनीतिक प्रयास जारी छन्। बुधबार इरानले आफ्नो पछिल्लो प्रस्तावमाथि अमेरिकाको औपचारिक जवाफ प्राप्त भएको जनाएको छ, यद्यपि त्यसको विषयवस्तु सार्वजनिक गरिएको छैन। प्रस्तावमा इरानी बन्दरगाहको नाकाबन्दी हटाउने, रोक्का सम्पत्ति खुलाउने र तेल प्रतिबन्धमा छुट दिने सर्तसँगै होर्मुज जलडमरू खोल्ने विषय समेटिएको थियो। ट्रम्पको सार्वजनिक अस्वीकृतिपछि पनि मध्यस्थता जारी छ।

तर वार्ताको संकेतले मात्रै कमजोर मुद्रालाई तत्काल स्थिर बनाउँदैन। त्यसका लागि निर्यात आम्दानी, अन्तर्राष्ट्रिय भुक्तानी र सामानको आपूर्तिमा वास्तविक सुधार आवश्यक हुन्छ।

इरानका सर्वसाधारणका लागि अहिलेको संकटको सबैभन्दा कठोर पक्ष यही हो- कमाइ हातमा आए पनि त्यसले धान्ने जीवन दिनप्रतिदिन महँगिँदै गएको छ।