कुकुर तिहार विशेष: पृथ्वीको कक्षदेखि अलास्काको हिउँसम्म कुकुरका ६ अनौठा कथा

काठमाण्डौ । आज कात्तिक २२ गते कुकुर तिहार। घरको आँगनदेखि टोलका गल्लीसम्म कुकुरलाई टीका लगाइदिने, सयपत्रीको माला पहिराइदिने र खानेकुरा खुवाउने दिन। नेपाली परम्परामा यमराजको दूत मानिने कुकुरलाई घरको पहरेदार र मानिसको साथीका रूपमा पनि सम्मान गरिन्छ। घरमा पालिएका कुकुरसँगै सडकमा बस्ने कुकुरले पनि आज माला पाउँछन्। 

नेपालमा कुकुरको सम्मान गर्ने आफ्नै परम्परा छ। संसारका अरू ठाउँमा भने केही कुकुरले गरेका कामकै कारण उनीहरूको सम्झनामा सालिक बनेका छन्, वैज्ञानिक शोधपत्र लेखिएका छन् र इतिहासका पुस्तकमा नाम दर्ज भएका छन्। कसैले हिउँमा औषधि बोकेको स्लेजको अगुवाइ गर्‍यो, कसैले भग्नावशेषभित्र मानिस खोज्यो। एउटा कुकुर त आफूमाथि बनेको सालिक अनावरण गर्दा आफैं त्यहाँ उपस्थित थियो।

आफ्नै सालिक अनावरणमा पुगेको हाचिको

जापानको टोकियोस्थित सिबुया रेल स्टेसनमा हाचिको आफ्ना मालिक प्राध्यापक एइजाबुरो उएनोलाई पर्खने गर्थ्यो। सन् १९२५ मा उएनाको अचानक मृत्यु भयो। प्राध्यापक फर्किएनन्, तर हाचिको स्टेसनको निकासमा फर्किरह्यो। घाम, पानी र हिउँमा पनि उही ठाउँमा पर्खिरहने कुकुरबारे सन् १९३२ मा अखबारमा समाचार छापिएपछि उसको कथा देशभर फैलियो।

सबैभन्दा रोचक दृश्य त्यसको दुई वर्षपछि देखियो। सन् १९३४ मा सिबुया स्टेसनअगाडि हाचिकोको सालिक अनावरण हुँदा ऊ आफैं त्यहाँ उपस्थित थियो। हाचिकोको मृत्यु सन् १९३५ मा भयो। दोस्रो विश्वयुद्धका बेला धातु संकलनका लागि पहिलो सालिक हटाइयो। अहिले सिबुयामा देखिने सालिक सन् १९४८ मा राखिएको दोस्रो सालिक हो।

औषधि पुर्‍याउने दौडमा अन्तिम टोली बाल्टोको थियो कठिन बाटो टोगोको

सन् १९२५ मा अलास्काको नोम सहरमा डिप्थेरिया फैलियो। बन्दरगाह बरफले थुनिएको थियो र विमानबाट पनि औषधि पुर्‍याउन सकिने अवस्था थिएन। त्यसपछि कुकुरले तान्ने स्लेजका टोलीले पालैपालो डिप्थेरियाको प्रतिविष बोके। अन्तिम टोलीको अगुवाइ गरेको बाल्टो प्रसिद्ध भयो। यात्राको सबैभन्दा लामो र जोखिमपूर्ण खण्ड पार गर्ने टोलीको अगुवाइ भने १२ वर्षको साइबेरियन हस्की टोगोले गरेको थियो। 

अमेरिकी राष्ट्रिय निकुञ्ज सेवाका अनुसार औषधि पुर्‍याउने अभियानमा टोगोको टोलीले २६१ माइलभन्दा बढी यात्रा गरेको थियो। औषधि बोकेर सहर पस्ने टोली सबैले देखे। त्यो टोलीसम्म औषधि आइपुग्नुअघि हिउँमा पार गरिएको कठिन बाटोको कथा भने टोगोसँग जोडिएको छ।

पृथ्वीको फन्को लगाउने लाइकाका लागि फर्किने बाटो थिएन

सन् १९५७ नोभेम्बर ३ मा सोभियत संघले स्पुतनिक–२ प्रक्षेपण गर्दा त्यसमा लाइका नामको कुकुर थियो। पृथ्वीको कक्षामा पुग्ने पहिलो जनावर बनेकी लाइकाको यात्राबारे एउटा तथ्य विशेष मार्मिक छ। यान बनाउँदा उसलाई जीवितै पृथ्वीमा फर्काउने व्यवस्था गरिएको थिएन। नासाको ऐतिहासिक विवरणअनुसार कक्षामा पुगेको केही घण्टासम्म मात्र लाइका बाँचेकी हुन सक्छे। 

लाइकाको उडानले अन्तरिक्ष इतिहासमा कीर्तिमान राख्यो। त्यही यात्राले एउटा प्रश्न पनि छाड्यो। मानिसले आफ्ना वैज्ञानिक लक्ष्यका लागि जनावरलाई कति जोखिममा पार्न मिल्छ ? 

हराएको ठाउँबाट झन्डै ४ हजार ५०० किलोमिटर टाढाको घर पुगेको बबी

अमेरिकाको ओरेगन राज्यमा बस्ने ब्रेजियर परिवारको कुकुर बबी सन् १९२३ मा इन्डियानाको यात्राका क्रममा हरायो। परिवार घर फर्कियो। करिब छ महिनापछि सन् १९२४ को फेब्रुअरीमा बबी ओरेगनको सिल्भर्टनस्थित आफ्नै घरको ढोकामा आइपुग्यो। 

ओरेगन इन्साइक्लोपिडियाका अनुसार ओरेगन ह्युमेन सोसाइटीले परिवारको दाबी जाँच गरेको थियो। त्यसको निष्कर्षअनुसार बबीले जाडोयाममा करिब २ हजार ८०० माइल अर्थात् झन्डै ४ हजार ५०० किलोमिटर यात्रा गरेको थियो। त्यो दूरीभन्दा पनि अचम्मको कुरा उसले फर्केर ठ्याक्कै आफ्नै घर भेट्टाउनु थियो। 

१ हजार २२ वटा वस्तु नाम सुनेर छुट्याउने चेसर

‘बल ल्याऊ’ भन्दा बल लिएर आउने कुकुर धेरैले देखेका छन्। तर सयौं खेलौनाका छुट्टाछुट्टै नाम सिकाएर कुनै एउटा नाम बोलाउँदा त्यही खेलौना छान्न लगाउने हो भने के होला ? अमेरिकाका अनुसन्धानकर्ता जोन पिली र एलिस्टन रिडले बोर्डर कोली जातकी चेसरसँग यही प्रयोग गरे। तीन वर्षको नियमित प्रशिक्षणपछि उसले १ हजार २२ वटा वस्तुका छुट्टाछुट्टै नाम सिकेको र सम्झिएको उनीहरूको शोधपत्रमा उल्लेख छ। 

प्रयोगको रोचक पक्ष उसले कति नाम सम्झिई भन्नेमा मात्र थिएन। अनुसन्धानकर्ताले वस्तुको नाम र त्यस वस्तुसँग गर्नुपर्ने काम जनाउने निर्देशन अलगअलग दिए। चेसरले कुन वस्तु खोज्ने र त्यसलाई के गर्ने भन्ने छुट्याउन सक्ने देखियो। 

भूकम्पको भग्नावशेषमा मानिस खोज्ने फ्रिडा

सन् २०१७ को भूकम्पपछि मेक्सिकोमा उद्धारकर्मीहरू भत्किएका भवनभित्र जीवित मानिस खोजिरहेका थिए। त्यही टोलीमा थिई मेक्सिकन नौसेनाको ल्याब्राडोर फ्रिडा। चस्मा र पञ्जा जोगाउने बुट लगाएर खोजीमा खटिएको उसको तस्बिरले धेरैको ध्यान तान्यो। 

मेक्सिकन नौसेनाले सार्वजनिक गरेको विवरणअनुसार फ्रिडाले झन्डै एक दशकको सेवामा १२ जनालाई जीवित उद्धार गर्न र ४३ जनाको शव पत्ता लगाउन मद्दत गरेकी थिई। यी संख्या सन् २०१७ को एउटै भूकम्पका नभई उसको सेवाकालभरका हुन्। सन् २०१९ मा सेवाबाट अवकाश पाएकी फ्रिडाको सन् २०२२ मा मृत्यु भयो। 

सिबुयामा मानिसहरू अझै हाचिकोको सालिकअगाडि भेट्ने ठाउँ तोक्छन्। नोमको इतिहासमा टोगो र बाल्टोको नाम औषधि बोकेको यात्रासँग जोडिएको छ। नेपालमा आजको सम्मान पाउन भने कुकुरले कुनै कीर्तिमान बनाउनुपर्दैन। हरेक दिन टोलको त्यही कुनामा देखिने कुकुरको घाँटीमा पनि आज सयपत्रीको माला पर्छ।