सुस्ताएको घरजग्गामा एकाएक उछाल, कारोबार रकम ८७ प्रतिशतले बढ्यो

काठमाडौं। लामो समयसम्म सुस्ताएको नेपालको घरजग्गा बजारले आर्थिक वर्ष २०८२/८३ मा बलियो पुनरागमन गरेको छ। कारोबार संख्या सामान्य दरमा बढे पनि किनबेच भएको जग्गाको क्षेत्रफल, कारोबार रकम, सरकारी राजस्व तथा पूँजीगत लाभकरमा देखिएको उच्च वृद्धिले बजारमा ठूलो आकारका र महँगा सम्पत्तिको किनबेच तीव्र बनेको संकेत गरेको छ।

नेपाल राष्ट्र बैंकको आर्थिक अनुसन्धान विभागले भूमि व्यवस्थापन तथा अभिलेख विभाग र बैंक तथा वित्तीय संस्थाको तथ्यांकका आधारमा तयार पारेको ‘घरजग्गा कारोबारको प्रवृत्ति तथा वर्तमान स्थिति’ प्रतिवेदनअनुसार आर्थिक वर्ष २०८२/८३ मा देशभर ७ खर्ब २० अर्ब ८६ करोड रुपैयाँबराबरको घरजग्गा कारोबार भएको छ।

अघिल्लो आर्थिक वर्षमा यस्तो कारोबार ३ खर्ब ८६ अर्ब १५ करोड रुपैयाँमा सीमित थियो। यस आधारमा एक वर्षमै घरजग्गा कारोबार रकम ३ खर्ब ३४ अर्ब ७१ करोड रुपैयाँले बढेको छ। अर्थात्, कुल कारोबार रकम करिब ८७ प्रतिशतले वृद्धि हुँदै झन्डै दोब्बर भएको देखिन्छ।

कारोबार रकममा आएको यो असाधारण वृद्धिको तुलनामा कारोबार संख्या भने ४.७४ प्रतिशतले मात्र बढेको छ। अघिल्लो आर्थिक वर्षमा घरजग्गा कारोबार संख्या १.८४ प्रतिशतले घटेको थियो।

कारोबार संख्याको तुलनामा रकम निकै उच्च दरले बढ्नुले बजारमा जग्गा तथा घरको मूल्य बढेको, ठूला क्षेत्रफलका सम्पत्तिको कारोबार भएको वा उच्च मूल्यका सहरी सम्पत्तिको किनबेच तीव्र बनेको संकेत गर्छ।

चौथो त्रैमासमै पौने ३ खर्बको किनबेच

आर्थिक वर्ष २०८२/८३ को चौथो त्रैमासमा मात्रै २ खर्ब ७५ अर्ब ७३ करोड रुपैयाँबराबरको घरजग्गा कारोबार भएको छ। अघिल्लो आर्थिक वर्षको यही अवधिमा यस्तो कारोबार १ खर्ब ७९ अर्ब ६१ करोड रुपैयाँ थियो।

एक वर्षको समान अवधिको तुलनामा चौथो त्रैमासको कारोबार रकम ९६ अर्ब १२ करोड रुपैयाँले बढेको हो। प्रतिशतमा हेर्दा यो करिब ५३.५ प्रतिशतको वृद्धि हो।

चौथो त्रैमासमा घरजग्गाको कुल कारोबार संख्या पनि अघिल्लो वर्षको समान अवधिको तुलनामा १२.२५ प्रतिशतले बढेको छ। यद्यपि अघिल्लो आर्थिक वर्षको चौथो त्रैमासमा यस्तो वृद्धिदर १४.६५ प्रतिशत थियो।

यसले कारोबार संख्याको वृद्धिदर केही सुस्त भए पनि कारोबारको आकार र मूल्य भने निकै तीव्र गतिमा बढेको देखाउँछ।

लिखत पारितभन्दा राजीनामा कारोबार तीव्र

समीक्षा अवधिमा घरजग्गा कारोबारअन्तर्गत लिखत पारितको संख्या १२.२८ प्रतिशतले बढेको छ। अघिल्लो आर्थिक वर्षको चौथो त्रैमासमा यस्तो कारोबार १५.४५ प्रतिशतले बढेको थियो।

राजीनामा कारोबारको संख्या भने २२.८८ प्रतिशतले वृद्धि भएको छ। अघिल्लो आर्थिक वर्षको समान अवधिमा राजीनामा कारोबारको वृद्धिदर ५.१५ प्रतिशत मात्रै थियो।

राजीनामा लिखतको उच्च वृद्धिले वास्तविक खरिद–बिक्रीसँग सम्बन्धित कारोबार बढी सक्रिय भएको देखाउँछ। कुल कारोबार संख्या सामान्य दरले बढेका बेला राजीनामा कारोबार २२ प्रतिशतभन्दा बढीले उक्लिनुले बजारमा स्वामित्व हस्तान्तरणको गति तीव्र बनेको संकेत गर्छ।

किनबेच भएको क्षेत्रफल १५ प्रतिशतले बढ्यो

समीक्षा अवधिमा कारोबार भएको घरजग्गाको कुल क्षेत्रफल १५.४१ प्रतिशतले बढेको छ। अघिल्लो आर्थिक वर्षको समान अवधिमा यस्तो क्षेत्रफल २.९८ प्रतिशतले घटेको थियो।

कारोबार संख्या १२.२५ प्रतिशत र क्षेत्रफल १५.४१ प्रतिशतले बढ्दा कारोबार रकम भने ५३ प्रतिशतभन्दा बढीले वृद्धि भएको छ। यो अन्तरले कारोबार भएको सम्पत्तिको औसत मूल्य उल्लेख्य रूपमा बढेको देखाउँछ।

राष्ट्र बैंकका अनुसार सातवटै प्रदेशमा २.५ देखि १० आनासम्म क्षेत्रफल भएका घडेरीको कारोबार सबैभन्दा धेरै भएको छ। यसले आवासीय प्रयोजनका साना तथा मध्यम आकारका घडेरीमा सर्वाधिक माग रहेको देखाउँछ।

अघिल्लो आर्थिक वर्षको समान अवधिमा मधेश प्रदेशमा २० आनाभन्दा ठूला घडेरीको कारोबार बढी थियो भने अन्य प्रदेशमा २.५ देखि १० आनासम्मका घडेरीको कारोबार धेरै थियो।

सरकारी राजस्व ४८ प्रतिशतले बढ्यो

घरजग्गा बजारको पुनरुत्थानको प्रत्यक्ष प्रभाव सरकारी राजस्वमा देखिएको छ। समीक्षा अवधिमा घरजग्गा कारोबारबाट संकलित राजस्व ४८.२६ प्रतिशतले बढेको छ। अघिल्लो आर्थिक वर्षको चौथो त्रैमासमा यस्तो राजस्व २३.४५ प्रतिशतले वृद्धि भएको थियो।

प्रतिवेदनमा समावेश विवरणअनुसार आर्थिक वर्ष २०८२/८३ मा घरजग्गा कारोबारबाट करिब २३ अर्ब ५० करोड रुपैयाँ राजस्व संकलन भएको छ। यसमध्ये करिब १० अर्ब रुपैयाँ पूँजीगत लाभकर, १२ अर्ब १० करोड रुपैयाँ रजिस्ट्रेसन दस्तुर तथा करिब १ अर्ब ४० करोड रुपैयाँ अन्य शीर्षकबाट संकलन भएको देखिन्छ।

समीक्षा अवधिमा घरजग्गा कारोबारबाट उठेको पूँजीगत लाभकर ६३.२२ प्रतिशतले बढेको छ। अघिल्लो आर्थिक वर्षको समान अवधिमा यस्तो लाभकर २९.९८ प्रतिशतले वृद्धि भएको थियो।

पूँजीगत लाभकरको वृद्धिदर कारोबार संख्या र क्षेत्रफलको वृद्धिभन्दा निकै माथि रहनुले सम्पत्ति बिक्रीबाट हुने नाफाको आकार बढेको संकेत गर्छ। यसले घरजग्गाको बिक्री मूल्य तथा खरिद मूल्यबीचको अन्तर फराकिलो बनेको देखाउन सक्छ।

घरजग्गामा बैंकको कर्जा साढे ७ खर्बनजिक

घरजग्गा क्षेत्रमा प्रवाह भएको बैंक तथा वित्तीय संस्थाको कर्जा पनि बढेको छ। आवासीय घरजग्गा कर्जासहित यस क्षेत्रमा प्रवाहित कर्जा समीक्षा अवधिमा ६.९३ प्रतिशतले वृद्धि भएको राष्ट्र बैंकले जनाएको छ।

अघिल्लो आर्थिक वर्षको चौथो त्रैमासमा यस्तो कर्जा ५.८६ प्रतिशतले बढेको थियो। प्रतिवेदनको तथ्यांकअनुसार घरजग्गा क्षेत्रमा बैंक तथा वित्तीय संस्थाबाट प्रवाह भएको कर्जा करिब ७ खर्ब ४१ अर्ब ७० करोड रुपैयाँ पुगेको छ।

अघिल्लो आर्थिक वर्षको अन्त्यतिर यो कर्जा करिब ६ खर्ब ९३ अर्ब ६० करोड रुपैयाँ थियो। बजारमा कारोबार रकम, राजस्व र बैंक कर्जा एकसाथ बढ्नुले घरजग्गा क्षेत्रको माग तथा वित्तीय गतिविधि दुवै विस्तार भएको देखाउँछ।

यद्यपि कुल कारोबार रकम ७ खर्ब २० अर्ब रुपैयाँभन्दा माथि पुग्दा यस क्षेत्रमा बैंकिङ प्रणालीको कर्जा पनि साढे ७ खर्बनजिक पुगेको छ। यसले घरजग्गा क्षेत्रसँग बैंकिङ प्रणालीको जोखिम सम्बन्ध अझै गहिरो रहेको देखाउँछ।

बागमती अगाडि, मधेशमा कारोबार संख्या घट्यो

प्रदेशगत रूपमा घरजग्गा बजारको पुनरुत्थान समान देखिएको छैन। आर्थिक वर्ष २०८२/८३ को चौथो त्रैमासमा बागमती प्रदेशमा राजीनामा कारोबार संख्या सबैभन्दा धेरै ६९.३८ प्रतिशतले बढेको छ।

मधेश प्रदेशमा भने यस्तो कारोबार ३.४४ प्रतिशतले घटेको छ। अन्य सबै प्रदेशमा राजीनामा कारोबार संख्या बढेको राष्ट्र बैंकको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ।

कारोबार भएको कुल क्षेत्रफलमा पनि बागमती प्रदेश सबैभन्दा अगाडि छ। यहाँ कारोबार भएको क्षेत्रफल ५०.२४ प्रतिशतले बढेको छ। मधेश प्रदेशमा भने क्षेत्रफल ६.१९ प्रतिशतले घटेको छ।

कारोबारको कुल मूल्य सातवटै प्रदेशमा बढेको छ। बागमती प्रदेशमा कुल कारोबार मूल्य सबैभन्दा धेरै १७५.३३ प्रतिशतले वृद्धि हुँदा मधेश प्रदेशमा सबैभन्दा कम ३१.९८ प्रतिशतको वृद्धि भएको छ।

बागमतीमा कारोबार संख्या, क्षेत्रफल र मूल्य तीनवटै सूचकमा उच्च वृद्धि देखिनुले राजधानी केन्द्रित घरजग्गा बजारमा लगानीकर्ताको आकर्षण पुनः तीव्र बनेको संकेत गर्छ।

काठमाडौंमा कारोबार संख्या १५५ प्रतिशतले उकालो

महानगरपालिकामध्ये काठमाडौंमा घरजग्गा कारोबार संख्या सबैभन्दा धेरै १५५.७४ प्रतिशतले बढेको छ। त्यसपछि ललितपुर महानगरपालिकामा १३६.९२ प्रतिशत र पोखरामा १०८.७१ प्रतिशतको वृद्धि भएको छ।

भरतपुर महानगरपालिकामा कारोबार संख्या ६३.०४ प्रतिशत, विराटनगरमा ४७.५९ प्रतिशत र वीरगन्जमा ३९.१९ प्रतिशतले बढेको छ।

कारोबार भएको कुल क्षेत्रफल पनि सबै महानगरपालिकामा वृद्धि भएको छ। काठमाडौं महानगरपालिकामा क्षेत्रफल सबैभन्दा धेरै २०८.२२ प्रतिशतले बढ्दा वीरगन्जमा सबैभन्दा कम १३.३१ प्रतिशत वृद्धि भएको छ।

कुल कारोबार मूल्य पनि सबै महानगरपालिकामा बढेको छ। काठमाडौं महानगरपालिकामा यस्तो वृद्धि सबैभन्दा धेरै २१७.४० प्रतिशत रहेको प्रतिवेदनले देखाएको छ।

काठमाडौंमा कारोबार संख्या १५५ प्रतिशत, क्षेत्रफल २०८ प्रतिशत र मूल्य २१७ प्रतिशतले बढ्नुले राजधानीको घरजग्गा बजारमा तीव्र पुनरुत्थान भएको देखाउँछ।

उपमहानगरमा हेटौँडाको छलाङ

उपमहानगरपालिकातर्फ कलैयाबाहेक सबै उपमहानगरमा घरजग्गा कारोबार संख्या बढेको छ। धनगढी उपमहानगरपालिकामा कारोबार संख्या सबैभन्दा धेरै ७३.१६ प्रतिशतले वृद्धि भएको छ भने कलैयामा कारोबार संख्या स्थिर रहेको छ।

कारोबार भएको कुल क्षेत्रफल सबै उपमहानगरमा बढेको छ। हेटौँडा उपमहानगरपालिकामा क्षेत्रफल सबैभन्दा धेरै १०४.१९ प्रतिशतले वृद्धि भएको छ।

राष्ट्र बैंकले अध्ययनमा समेटेका ११ वटै उपमहानगरपालिकामा घरजग्गा कारोबारको कुल मूल्य बढेको छ। हेटौँडामा कुल कारोबार मूल्य सर्वाधिक १८६.८० प्रतिशतले उकालो लागेको छ।

यसले काठमाडौं उपत्यकाबाहिरका उदीयमान सहरी क्षेत्रमा पनि घरजग्गा कारोबार विस्तार हुँदै गएको देखाउँछ।

बजार खुलेको संकेत, मूल्य वृद्धिको जोखिम पनि

राष्ट्र बैंकको प्रतिवेदनले घरजग्गा बजार सुस्त अवस्थाबाट बाहिरिँदै गएको स्पष्ट संकेत गरेको छ। कारोबार संख्या, लिखत पारित, राजीनामा, कारोबार क्षेत्रफल, कारोबार रकम, राजस्व, पूँजीगत लाभकर र बैंक कर्जा सबै सूचक सकारात्मक देखिएका छन्।

तर कारोबार संख्याको तुलनामा कारोबार रकम, सरकारी राजस्व र पूँजीगत लाभकर असाधारण रूपमा बढ्नुले बजारमा मूल्यवृद्धिको दबाबसमेत बढेको हुन सक्ने देखाउँछ।

विशेषगरी काठमाडौंमा कारोबार मूल्य २१७ प्रतिशत, बागमती प्रदेशमा १७५ प्रतिशत र हेटौँडामा १८६ प्रतिशतले बढ्नु सामान्य कारोबार विस्तार मात्र नभई उच्च मूल्यका सम्पत्तिको किनबेच वा मूल्यांकनमा आएको ठूलो वृद्धिसँग सम्बन्धित हुन सक्छ।