सौर्यमण्डल बाहिर सम्भावित पहिलो चन्द्रमा फेला, बृहस्पतिजत्तिकै विशाल पिण्डले चकित पार्‍यो वैज्ञानिकलाई

 

काठमाण्डौ । खगोलशास्त्रीहरूले सौर्यमण्डल बाहिर पहिलो प्राकृतिक उपग्रह अर्थात् ‘एक्सोमुन’ हुनसक्ने अत्यन्त विशाल आकाशीय पिण्ड फेला परेको दाबी गरेका छन्।

युरोपेली साउदर्न अब्जर्भेटोरीको भेरी लार्ज टेलिस्कोप (VLT) बाट गरिएको अवलोकनमा ‘सीडी–३५ २७२२’ नामक तारा प्रणालीमा उक्त रहस्यमयी पिण्डको संकेत भेटिएको हो।

यो पिण्डको विशेषता अझै रोचक छ। यसले कुनै सामान्य ग्रहलाई नभई ‘ब्राउन ड्वार्फ’लाई परिक्रमा गरिरहेको छ। ब्राउन ड्वार्फ ग्रहभन्दा ठूलो तर पूर्ण तारा बन्न आवश्यक द्रव्यमानभन्दा कम भएको आकाशीय पिण्ड हो।

वैज्ञानिकका अनुसार नयाँ फेला परेको पिण्डको द्रव्यमान कम्तीमा बृहस्पति ग्रहजत्तिकै हुनसक्छ। यसले परिक्रमा गरिरहेको ब्राउन ड्वार्फ भने बृहस्पतिभन्दा करिब ३० गुणा बढी द्रव्यमान भएको अनुमान गरिएको छ।

यही कारण यसलाई सामान्य अर्थमा ‘चन्द्रमा’ भन्न पनि वैज्ञानिकलाई कठिन भइरहेको छ। अनुसन्धानकर्ताहरूले हाल यसलाई ‘एक्सोस्याटेलाइट’ अर्थात् सौर्यमण्डल बाहिरको उपग्रहका रूपमा वर्णन गरेका छन्।

यो प्रणालीको केन्द्रमा सूर्यको करिब आधा द्रव्यमान भएको तारा रहेको छ। उक्त तारालाई एउटा ब्राउन ड्वार्फले परिक्रमा गर्छ भने नयाँ पत्ता लागेको विशाल पिण्डले त्यही ब्राउन ड्वार्फलाई चक्कर लगाइरहेको छ।

अनुसन्धान टोलीले VLT मा जडान गरिएको ‘CRIRES+’ उपकरण र ‘रेडियल भेलोसिटी’ प्रविधि प्रयोग गरेर ब्राउन ड्वार्फको गतिमा आएको सूक्ष्म परिवर्तन मापन गरेको थियो। त्यही हलचलबाट अर्को ठूलो पिण्डले त्यसलाई परिक्रमा गरिरहेको बलियो संकेत फेला परेको हो।

खगोलशास्त्रीहरूले अहिलेसम्म ६ हजारभन्दा बढी एक्सोप्ल्यानेट पहिचान गरिसकेका छन्। तर सौर्यमण्डल बाहिरका प्राकृतिक उपग्रहको पुष्टि भने अझै हुन सकेको छैन। यसअघि केही सम्भावित एक्सोमुनका संकेत भेटिए पनि प्रमाण निर्णायक हुन सकेका थिएनन्।

नयाँ खोज पुष्टि भएमा यो सौर्यमण्डल बाहिर प्राकृतिक उपग्रहको पहिलो ठोस प्रमाण बन्न सक्छ। यसले ग्रह, चन्द्रमा र ब्राउन ड्वार्फको परिभाषाबारे चलिरहेको वैज्ञानिक बहसलाई समेत नयाँ दिशा दिन सक्नेछ।

वैज्ञानिकहरूले यस्तो खोजले ग्रह प्रणाली कसरी निर्माण हुन्छन् र तिनका विभिन्न पिण्डबीच गुरुत्वीय सम्बन्ध कसरी विकसित हुन्छ भन्ने बुझ्न महत्वपूर्ण सहयोग पुग्ने बताएका छन्।

भविष्यमा युरोपेली साउदर्न अब्जर्भेटोरीको ३९ मिटरको ‘एक्सट्रीमली लार्ज टेलिस्कोप’ सञ्चालनमा आएपछि अझ साना र टाढाका सम्भावित एक्सोमुन पत्ता लगाउन सकिने अपेक्षा गरिएको छ।