दीपावली कहिलेदेखि सुरु भयो ? हजार वर्षअघिको अभिलेखदेखि नेपालको तिहारसम्म

काठमाण्डौ । आज कात्तिक २२ गते। बिहान कुकुरको निधारमा टीका र घाँटीमा सयपत्रीको माला लगाइयो। साँझ घर र पसलका दैलामा दियो बालेर लक्ष्मीको पूजा गरिँदैछ। यसपालि पञ्चाङ्गअनुसार कुकुर तिहार र लक्ष्मीपूजा एकै दिन परेका छन्। दुई दिनपछि नेपाल संवत् ११४७ सुरु हुनेछ र नेवार समुदायमा म्हपूजा गरिनेछ। त्यसको भोलिपल्ट भाइटीका छ। एउटै तिहारभित्र जनावरको सम्मान, धनधान्यको कामना, नयाँ वर्ष र दाजुभाइ–दिदीबहिनीको सम्बन्ध जोडिएको नेपाली पर्वको स्वरूप यही हो।

हजार वर्षअघि पनि दियो बल्थ्यो तर कथा अर्कै थियो

‘दीपावली’को अर्थ दियोको लहर हो। दक्षिण एसियामा यो पर्व कहिलेदेखि मनाउन थालियो भन्ने यकिन मिति भेटिँदैन। तर करिब सन् १०३० मा विद्वान् अल–बिरुनीले भारतबारे लेखेको ग्रन्थमा ‘दीबाली’को वर्णन छ। त्यसमा मानिसले उत्सवी पोसाक लगाउने, मन्दिर जाने, दान दिने र राति चारैतिर दियो बाल्ने गरेको उल्लेख छ। दियो बाल्ने चलन त्यसबेलासम्म स्थापित भइसकेको देखाउने यो एउटा लिखित अभिलेख हो।

रोचक कुरा, अल–बिरुनीले टिपेको व्याख्या राजा बलिको मुक्तिसँग जोडिन्छ। उत्तर भारतमा आज बढी सुनिने कथा भने १४ वर्षको वनवासपछि राम, सीता र लक्ष्मण अयोध्या फर्किँदा नगरवासीले दियो बालेर स्वागत गरेको भन्ने हो। दक्षिण भारतका कतिपय ठाउँमा कृष्णले नरकासुरको वध गरेको प्रसंग दीपावलीसँग जोडिन्छ। यी कथाले समुदायहरूले पर्वलाई कसरी अर्थ दिएका छन् भन्ने देखाउँछन्। पर्व सुरु भएको ठ्याक्कै मिति भने यिनबाट तय गर्न सकिँदैन।

तमिलनाडुको बहसले देखाएको इतिहास र कथाको फरक

बीबीसी हिन्दीले उद्धृत गरेका तमिल शोधकर्ता वेल्सामीका अनुसार सन् १७३२ मा प्रकाशित तमिल शब्दकोश सदुरकरादीमा ‘दीपावली’ शब्द भेटिँदैन। तर सन् १८४२ मा श्रीलंकामा प्रकाशित मानिप्पाय तमिल शब्दकोशमा त्यसको उल्लेख र पौराणिक व्याख्या दुवै पाइन्छन्। पहिलो शब्दकोशमा शब्द नभेटिनुले त्यसअघि तमिल समाजमा दियो बाल्ने चलन थिएन भन्ने प्रमाण दिँदैन। यी दुई अभिलेखले खास नाम र त्यससँग जोडिएको कथा लिखित स्रोतमा कहिले देखिन्छ भन्ने फरक प्रश्न उठाउँछन्।

तमिल चिन्तक अयोथीदासरले सन् १९०७ को लेखमा दीपावलीको जरा बौद्ध परम्परामा रहेको व्याख्या गरेका थिए। अर्का अध्येता माइलाई सीनी वेंकटसामीले त्यसको उत्पत्तिलाई जैन परम्परासँग जोडे। उत्पत्तिबारे यी फरक मत हुन्। जैन समुदायमा दीपावलीलाई महावीरको निर्वाणको स्मृतिमा मनाइन्छ। सिख समुदायमा यही समय छैटौं गुरु हरगोविन्द कारावासबाट मुक्त भएको स्मरणमा बन्दी छोड दिवस मनाइन्छ।

नेपालमा दियोसँगै किन जोडिए काग कुकुर र भाइटीका ?

नेपालमा दीपावलीको साँझ लक्ष्मीको आराधना गरिन्छ। तर तिहारको अर्को सांस्कृतिक धागो यमपञ्चक हो। लोकविश्वासमा कागलाई यमराजको सन्देशवाहक र कुकुरलाई यमदूत मानिन्छ। तिहारमा गाई र गोरुको पनि पूजा गरिन्छ। अन्तिम दिन दिदीबहिनीले दाजुभाइलाई टीका लगाएर दीर्घायुको कामना गर्छन्। घरदैलोमा देउसी–भैलो खेल्ने चलनले घरभित्रको पूजालाई टोलभरको उत्सव बनाउँछ।

काठमाण्डौ उपत्यकाको नेवार समुदायमा यही पर्व स्वन्ति नखःका रूपमा मनाइन्छ। नेपाल संवत्को नयाँ वर्षसँगै गरिने म्हपूजामा आफ्नै शरीरको पूजा गरी स्वास्थ्य, समृद्धि र दीर्घायुको कामना गरिन्छ। दाजुभाइको पूजा गर्ने दिनलाई किजापूजा भनिन्छ। मधेशको मिथिला क्षेत्रमा भने दीपावलीको साँझ आँगनमा अरिपन बनाउने र कतिपय ठाउँमा पटुवाको सुकेको डाँठ बालेर हुक्कापाती गर्ने चलन छ। लक्ष्मीको स्वागत र दरिद्रता हटोस् भन्ने कामना त्यस अनुष्ठानसँग जोडिन्छ।

दीपावली सुरु भएको पहिलो वर्ष इतिहासले बताउँदैन। हजार वर्षअघिको अभिलेखले राति दियोको लहर बालिन्थ्यो भन्ने देखाउँछ। आज नेपालमा त्यही उज्यालोले ठाउँअनुसार फरक अर्थ बोकेको छ। मिथिलाको आँगनमा त्यो लक्ष्मीको स्वागत हो, नेवार घरमा नयाँ वर्षको आगमनसँग जोडिन्छ र भाइटीकामा दिदीबहिनीले दाजुभाइको दीर्घायु कामना गर्दै दियो बाल्छन्।