मखमलीको मालादेखि रानीपोखरीसम्म फैलिएको भाइटीका

काठमाण्डौ । घरको संघारमा ओखर फुटाएर, तेलको धाराले दाजुभाइलाई घेरेर र मखमलीको माला पहिर्‍याएर आज भाइटीका मनाइँदैछ। घरघरमा दाजुभाइ र दिदीबहिनी टीका साट्दै गर्दा काठमाण्डौको रानीपोखरीस्थित बालगोपालेश्वर मन्दिर पनि खुला रहनेछ। दाजुभाइ वा दिदीबहिनी नहुनेहरूका लागि वर्षमा यही दिन खुल्ने मन्दिरमा पूजा, दर्शन र टीका लगाउने परम्परा छ।

यमपञ्चकको पाँचौँ तथा अन्तिम दिन मनाइने भाइटीकालाई ‘यमद्वितीया’ पनि भनिन्छ। कात्तिक शुक्ल द्वितीयाका दिन दिदीबहिनीले दाजुभाइको दीर्घायु, आरोग्य र समृद्धिको कामना गर्दै पञ्चरङ्गी वा सप्तरङ्गी टीका लगाइदिन्छन्। त्यसपछि दाजुभाइले पनि दिदीबहिनीलाई टीका लगाइदिन्छन् र गच्छेअनुसार उपहार वा दक्षिणा दिएर सम्मान व्यक्त गर्छन्।

टीका दिनभर लगाउन मिल्ने

नेपाल पञ्चाङ्ग निर्णायक विकास समितिले यस वर्ष भाइटीकाको उत्तम साइत बिहान ११ बजेर ७ मिनेट तोकेको छ। समितिका अध्यक्ष सहप्रा. डा. पुरुषोत्तम भट्टराईका अनुसार सर्वसाधारणले आफ्नो अनुकूलतामा दिनभर टीका लगाउन सक्छन्। राज्य सञ्चालकले भने शुभ साइतमै टीका ग्रहण गर्नुपर्ने शास्त्रीय मान्यता रहेको उनले बताए।

समितिका अनुसार यस वर्ष टीका लगाइदिने दिदीबहिनी पूर्व र टीका लगाउने दाजुभाइ पश्चिम फर्कनुपर्छ। यसरी बस्दा वृश्चिक राशिमा रहेका चन्द्रमा टीका ग्रहण गर्नेको दाहिने पर्ने धर्मशास्त्रविद् प्रा. डा. रामचन्द्र गौतमले बताए। शुभकार्यमा चन्द्रमालाई अगाडि वा दाहिने पार्ने शास्त्रीय मान्यता छ।

तेलको धारादेखि मखमलीको मालासम्म

भाइटीकाको विधि दियो, कलश र गणेशको पूजाबाट सुरु हुन्छ। त्यसपछि यमराज, यमुना र अष्टचिरञ्जीवीको पूजा गरिन्छ। दिदीबहिनीले दाजुभाइलाई तेलको धाराले घेर्छन् र मखमली, सयपत्री वा गोदावरीको माला लगाइदिन्छन्। ओखर, कटुस, मरमसला र सेलरोटी भाइटीकाका परम्परागत कोसेली हुन्।

रानीपोखरी र जयवागेश्वरीमा पनि टीका

रानीपोखरीको बालगोपालेश्वर मन्दिरमा दर्शन र टीकाका लागि आवश्यक तयारी पूरा भएको काठमाण्डौ महानगरपालिकाले जनाएको छ। संस्कृतिविद् डा. गोविन्द टण्डनका अनुसार जयवागेश्वरीस्थित खञ्जनेश्वर महादेव मन्दिरमा पनि दाजुभाइ वा दिदीबहिनी नहुनेहरूले पूजा, दर्शन गरी टीका लगाउने पुरानो चलन छ।

नेवार समुदायमा भाइटीकालाई ‘किजापूजा’का रूपमा मनाइन्छ। कुल परम्पराअनुसार कतिपयले भाइटीकाकै दिन र कतिपयले अघिल्लो दिन किजापूजा गर्छन्। भक्तपुरमा तलेजु मन्दिरका पुजारी र ज्योतिषीको निर्णयअनुसार त्यहाँका अधिकांश नेवार परिवारले हिजै किजापूजा सम्पन्न गरेका छन्।