सपथ लिन जाँदा बालेनले किन लगाए मृत्युको बाटो छेक्ने कवच ?

काठमाण्डौ । राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीबाट प्रधानमन्त्रीको उम्मेदवार बनेका बालेन्द्र शाह (बालेन) ले सांसदको शपथ ग्रहण गर्दा सामान्य नेपाली पोशाकलाई पनि विशेष बनाए । दौरा-सुरुवाल, कालो कोट र टोपीसँगै उनको देब्रे छातीमा एउटा रंगीन, चारकुने सानो प्रतीक झुलिरहेको थियो-सिलाम साक्मा ।

यो साधारण ब्याच वा डेकोरेसन होइन । यो लिम्बू (याक्थुङ) समुदायको गहिरो सांस्कृतिक र आध्यात्मिक प्रतीक हो, जसलाई परम्परागत रूपमा मृत्युको बाटो छेक्ने सुरक्षा कवच मानिन्छ । लिम्बू भाषामा ‘सि’ को अर्थ मृत्यु, ‘लाम’ को अर्थ बाटो र ‘साक्मा’ को अर्थ छेक्नु हुन्छ । अर्थात्, सिलाम साक्मा भनेको कालको बाटो रोक्ने प्राचीन मन्त्र हो ।

यो प्रतीक सुरुमा घुङरिङ बाँसबाट बनाइन्थ्यो । अहिले भने रंगीन धागोबाट बुनेर तयार पारिन्छ-कालो, निलो, रातो, पहेँलो, हरियो, सेतो, खैरो जस्ता आठ रङहरू प्रयोग गरेर । मुन्धुमका जानकारहरूका अनुसार यी आठ रङ सौर्यमण्डलका आठ ग्रह (बुध, शुक्र, पृथ्वी, मंगल, बृहस्पति, शनि, अरुण र बरुण) को प्रतीक हुन् ।

लिम्बू संस्कृतिमा विश्वास छ-देब्रे छातीमा सिलाम साक्मा लगाउँदा अकाल मृत्युबाट जोगिन्छ, घरमा राख्दा प्राकृतिक विपत्तिबाट बचिन्छ । मुटु नै जीवनको संकेत भएकाले यसलाई मुटुको नजिकै लगाउने प्रचलन छ ।

कसरी जोडियो बालेनसँग ?

यो सिलाम साक्मासँग बालेनको सम्बन्ध पुरानो छ । सन् २०७९ मा धरानका मेयर हर्क साम्पाङले काठमाडौं आएर बालेनलाई पहिलोपटक यो प्रतीक लगाइदिएका थिए । त्यसपछि दुई स्वतन्त्र मेयरबीच राम्रो मित्रता बढ्यो, जुन पछि अलिकति चिसिन पुग्यो । संयोगले यो पटक दुवै फरक पार्टीबाट सांसद बनेका छन्- बालेन रास्वपाबाट, हर्क श्रम संस्कृति पार्टीबाट । शपथको दिन हर्कलगायत केही सांसदले पनि सिलाम साक्मा लगाएका थिए ।

एउटा पुरानो दन्त्यकथा

इतिहासविद् राजेन्द्रकुमार जबेगूका अनुसार यो प्रतीकको सुरुवात छैटौं शताब्दीअघिको एउटा महामारीसँग जोडिएको छ । एउटा गाउँमा भयानक महामारी फैलियो । धेरै मानिस मरे । एउटा दम्पतीले आफ्नो वंश नै सकिने डरले मुन्धुमी गुरुको शरण लिए । गुरुको निर्देशनअनुसार फेन्जिरी फेन्दसाम्ब र उनका चेलाले दुई डन्डी जोडेर, धागोले नौ फन्को बाँधेर सिलाम साक्मा बनाए । चुलोमा मुन्धुमको मन्त्र जपेर गाडिदिएपछि महामारी रोकियो । त्यसपछि यो मृत्यु रोक्ने र शुभ कार्यमा प्रयोग हुने पवित्र वस्तु बन्न पुग्यो ।

अहिले यो कोशी प्रदेशका लिम्बू बाहुल्य क्षेत्रमा मात्र होइन, काठमाडौं, बेलायत, अमेरिका, हङकङ जस्ता ठाउँमा पनि लोकप्रिय छ । सार्वजनिक कार्यक्रममा अतिथिलाई खदा वा ब्याचको साटो सिलाम साक्मा लगाएर सम्मान दिन थालिएको छ।

बालेनले शपथको औपचारिक दिनमा यो सांस्कृतिक प्रतीक छातीमा सजाएर एउटा सन्देश दिएका छन्-संस्कृति र विविधतालाई सम्मान गर्दै नयाँ राजनीतिक यात्रा । जसरी सिलाम साक्माले मृत्युलाई छेक्छ, त्यसरी नै देशलाई चुनौतीबाट जोगाउने उनको प्रतिबद्धता पनि झल्किएको छ ।

यो सानो रंगीन प्रतीकले संसद भवनमा एउटा फरक रङ थपिदिएको छ-जसले परम्परा र आधुनिकताको सुन्दर मिश्रण देखाउँछ ।