बजेट आउँदा किन काँप्छ सेयर बजार ?

काठमाण्डौ । नेपालमा बजेट सार्वजनिक हुने दिन सेयर बजारका लगानीकर्ताका लागि अत्यन्त संवेदनशील मानिन्छ । अर्थ मन्त्रालयमा बजेट भाषण सुरु हुनुअघि नै बजारको मनोविज्ञान बदलिन थाल्छ । लगानीकर्ताबीच अनुमान, हल्ला, डर र अन्योल बढ्छ । यही कारण पूँजीबजार वृत्तमा बजेटलाई उच्च जोखिमको घटनाका रूपमा समेत हेर्ने गरिन्छ ।

विशेषगरी पूँजीगत लाभकर, बैंकिङ नीति, संस्थागत लगानी, ब्रोकर व्यवस्था, बीमा क्षेत्र, जलविद्युत नीति, ब्याजदर तथा सरकारी कर संरचनाले बजारमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्ने भएकाले बजेटप्रति लगानीकर्ताको चासो अस्वाभाविक रूपमा बढ्ने गर्छ । नेपालको पूँजीबजार इतिहास हेर्दा बजेटअघि बजार बढ्ने र बजेटपछि तीव्र उतारचढाव आउने प्रवृत्ति पटक–पटक देखिएको छ ।

यसको मुख्य कारण नीतिगत अन्योल हो । लगानीकर्ताहरूलाई सरकारले पूँजीगत लाभकर बढाउँछ कि घटाउँछ, बैंक तथा वित्तीय संस्थामाथि नयाँ दबाब आउँछ कि, बीमा वा जलविद्युत क्षेत्रमा नयाँ कर थपिन्छ कि भन्ने अन्योल रहिरहन्छ । यही अनिश्चितताले बजारलाई संवेदनशील बनाउने गर्छ ।

नेपालको सेयर बजारमा सबैभन्दा विवादित विषयमध्ये एक हो— पूँजीगत लाभकर । हरेक बजेटअघि लगानीकर्ताहरूको पहिलो चासो नै यही हुने गर्छ । बजारमा अझै स्थिर दीर्घकालीन लगानी संस्कृति बलियो बन्न नसकेको अवस्थामा कर नीतिको सानो परिवर्तनले समेत ठूलो असर पार्ने गरेको छ । विगतमा पूँजीगत लाभकर बढाउने संकेत मात्र आउँदा समेत बजारमा तीव्र गिरावट आएको उदाहरण छन् ।

लगानीकर्ताहरूको गुनासो छ-सरकारले हरेक वर्ष कर नीति परिवर्तन गर्दा दीर्घकालीन लगानी योजना नै असुरक्षित बनेको छ । उनीहरू सरकारलाई पूँजीबजारलाई केवल राजस्व उठाउने माध्यमका रूपमा होइन, अर्थतन्त्रको महत्वपूर्ण क्षेत्रका रूपमा हेर्न आग्रह गरिरहेका छन् ।

बजेटअघि बजारमा अर्को रोचक प्रवृत्ति पनि देखिन्छ-“हल्लाको बजार” । सामाजिक सञ्जाल, ब्रोकर कार्यालय, भाइबर समूह र लगानीकर्ता वृत्तमा विभिन्न अपुष्ट सूचनाहरू फैलिन थाल्छन् । “जलविद्युत क्षेत्रमा ठूलो घोषणा आउँछ रे”, “बैंकिङ क्षेत्रले राहत पाउँछ रे”, “बीमामा नयाँ नीति आउँदैछ रे” जस्ता चर्चा व्यापक रूपमा फैलिन्छन् ।

यही कारण कतिपय लगानीकर्ताहरू बजेटअघि नै क्षेत्र परिवर्तन गर्न थाल्छन् । कोही बैंकिङ क्षेत्रमा लगानी बढाउँछन्, कोही जलविद्युतमा, कोही बीमामा । केहीले छोटो अवधिको सट्टेबाजी समेत बढाउँछन् ।

यद्यपि नियामक निकायहरूले बजेट गोपनीयता कडाइ गरिएको दाबी गर्दै आएका छन् । तर बजारमा अझै एउटा पुरानो विश्वास कायम छ- बजेटअघि केही समूहले सूचना पाउँछन् । यही कारण बजेटअघि केही क्षेत्रमा असामान्य कारोबार बढ्ने गरेको जानकारहरू बताउँछन् ।

सेयर बजारका जानकारहरूका अनुसार विकसित देशहरूमा पूँजीबजारलाई आर्थिक वृद्धिको प्रमुख आधारका रूपमा हेरिन्छ । तर नेपालमा अझै पनि बजारलाई सट्टेबाजीको थलो वा कर उठाउने माध्यमका रूपमा मात्र हेर्ने प्रवृत्ति बलियो छ । यही कारण लगानीकर्ताहरूले बजेटलाई अवसरभन्दा बढी जोखिमका रूपमा हेर्ने गरेका छन् ।

यद्यपि बजेट सधैं बजारका लागि नकारात्मक घटना मात्र होइन । यदि सरकारले पूँजीबजार सुधार, संस्थागत लगानी विस्तार, दीर्घकालीन लगानीकर्तालाई प्रोत्साहन, नयाँ लगानी उपकरण तथा बैंकिङ प्रणाली सहज बनाउने नीति ल्यायो भने त्यसले बजारमा सकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ ।

विशेषगरी लगानीकर्ताहरू अहिले सरकारसँग एउटा कुरा खोजिरहेका छन्-“विश्वास” ।

सेयर बजारका पुराना लगानीकर्ताहरू एउटा रोचक वाक्य दोहोर्‍याउँछन्-“नेपालमा बजेट आउनुभन्दा पहिले डर आउँछ, बजेटपछि वास्तविकता आउँछ ।”

यो वाक्यले नेपालको पूँजीबजारको वास्तविक मनोविज्ञान झल्काउँछ । किनभने नेपालको बजार अझै विश्वासकै संकटसँग जुधिरहेको छ । र त्यो विश्वासलाई बजेटले बलियो पनि बनाउन सक्छ, कमजोर पनि ।