निद्राले मस्तिष्क सफा राख्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्ने नयाँ अध्ययनको निष्कर्ष

काठमाण्डौ । लामो समयदेखि निद्रालाई शरीर र मस्तिष्कको आराम तथा पुनःस्थापनाको समयका रूपमा हेरिँदै आएको भए पनि नयाँ वैज्ञानिक समीक्षा अध्ययनले निद्राको अर्को महत्वपूर्ण भूमिका उजागर गरेको छ। अध्ययनअनुसार निद्राको समयमा मस्तिष्कमा सक्रिय हुने विशेष सफाइ प्रणालीले हानिकारक फोहोर पदार्थ हटाएर मस्तिष्कको स्वास्थ्य जोगाउन मद्दत गर्छ।

विज्ञान जर्नल ‘साइन्स’ मा प्रकाशित समीक्षा लेखमा माइकेन नेडरगार्डले निद्रासँग सम्बन्धित जैविक प्रक्रियाहरू मस्तिष्कको दीर्घकालीन स्वास्थ्य संरक्षणमा अत्यन्त महत्वपूर्ण रहेको उल्लेख गरेकी छन्।

अनुसन्धानका अनुसार निद्राको गहिरो चरण, विशेषगरी स्लो–वेभ (गहिरो) नन–आरईएम निद्रा, मस्तिष्कको ‘ग्लिम्फाटिक प्रणाली’ सक्रिय हुने प्रमुख समय हो। यस प्रणालीले मस्तिष्कमा जम्मा हुने विषाक्त प्रोटिन तथा अन्य फोहोर पदार्थ हटाउने काम गर्छ। यस्ता पदार्थमध्ये बेटा–एमाइलोइड र टाउ प्रोटिन विशेष रूपमा उल्लेखनीय छन्, जसको अत्यधिक संचय अलजाइमर लगायतका डिमेन्सियासँग सम्बन्धित मानिन्छ।

समीक्षामा उल्लेख गरिएअनुसार निद्राको क्रममा विभिन्न न्यूरोमोडुलेटरहरू समन्वित रूपमा सक्रिय भई मस्तिष्कभित्रको तरल पदार्थको प्रवाह बढाउँछन्। यस प्रक्रियाले विषाक्त पदार्थ हटाउन सहयोग पुर्याउँछ। तर निद्रा बारम्बार खल्बलिने वा पर्याप्त गहिरो निद्रा नपुग्ने अवस्थामा यो सफाइ प्रक्रिया कमजोर हुन सक्छ।

विशेषज्ञहरूका अनुसार निद्रा र डिमेन्सियाबीचको सम्बन्ध एकतर्फी मात्र हुँदैन। कमजोर निद्राले मस्तिष्कमा हानिकारक पदार्थको संचय बढाउन सक्छ भने प्रारम्भिक न्यूरोडिजेनेरेटिभ परिवर्तनहरूले पनि निद्राको गुणस्तर बिगार्न सक्छन्। यसले दुवै अवस्थाबीच नकारात्मक चक्र सिर्जना गर्न सक्ने देखिएको छ।

अध्ययनले हृदयगतिको परिवर्तनशीलतालाई पनि सम्भावित जैविक सूचकका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ। अनुसन्धानकर्ताहरूका अनुसार निद्राका बेला उच्च एचआरभी हुनु प्रभावकारी मस्तिष्क सफाइ प्रक्रिया र गुणस्तरीय निद्रासँग सम्बन्धित हुन सक्छ। यद्यपि यसलाई डिमेन्सिया जोखिम मापनको विश्वसनीय उपकरणका रूपमा प्रयोग गर्न थप वैज्ञानिक प्रमाण आवश्यक रहेको विशेषज्ञहरूले बताएका छन्।

स्वास्थ्य विज्ञहरूका अनुसार पर्याप्त र गुणस्तरीय निद्रा, नियमित जीवनशैली तथा निद्रासम्बन्धी समस्याको समयमै उपचारले दीर्घकालीन रूपमा मस्तिष्क स्वास्थ्य जोगाउन महत्वपूर्ण योगदान पुर्याउन सक्छ।