भारतले बदल्दैछ ‘समय’ व्यवस्थापन प्रणाली, के हो ‘ह्वाइट र्‍याबिट टेक्नोलोजी’ ?

काठमाण्डौ । भारतले देशभर अत्यन्त सटीक र सुरक्षित समय वितरण गर्ने उद्देश्यसहित ‘ह्वाइट र्‍याबिट टेक्नोलोजी’मा आधारित ‘इन्डियन स्ट्यान्डर्ड टाइम–डिस्ट्रिब्युसन डेमोन्स्ट्रेसन नेटवर्क’ सञ्चालनमा ल्याएको छ।

भारतको बेंगलुरुस्थित जक्कुरमा रहेको रिजनल रेफरेन्स स्ट्यान्डर्ड्स ल्याबोरेटरीमा केन्द्रीय उपभोक्ता मामिला, खाद्य तथा सार्वजनिक वितरण एवं नवीन तथा नवीकरणीय ऊर्जामन्त्री प्रह्लाद जोशीले उक्त प्रणाली उद्घाटन गरेका हुन्।

भारत सरकारले अघि सारेको ‘एक राष्ट्र, एक समय’ अवधारणाअन्तर्गत सुरु गरिएको यो प्रणालीले देशभरका सरकारी निकाय, वित्तीय संस्था, दूरसञ्चार नेटवर्क, विद्युत् प्रणाली र डिजिटल पूर्वाधारमा एउटै आधिकारिक तथा अत्यन्त सटीक समय उपलब्ध गराउने लक्ष्य राखेको छ।

के हो ह्वाइट र्‍याबिट टेक्नोलोजी ?

ह्वाइट र्‍याबिट टेक्नोलोजी युरोपेली आणविक अनुसन्धान संस्था ‘सर्न’ले विकास गरेको उच्चस्तरीय समय समन्वय प्रविधि हो।

यसले फाइबर अप्टिक नेटवर्कमार्फत जोडिएका हजारौँ उपकरणको समयलाई एक नानोसेकेन्डभन्दा पनि कम अन्तरमा मिलाउन सक्छ। एक नानोसेकेन्ड भनेको एक सेकेन्डको एक अर्बौँ भाग हो।

सामान्य नेटवर्कमा डाटा एक उपकरणबाट अर्को उपकरणसम्म पुग्दा अत्यन्तै सानो ढिलाइ हुन्छ। ह्वाइट र्‍याबिट प्रविधिले उक्त ढिलाइलाई निरन्तर मापन तथा समायोजन गर्दै सबै उपकरणलाई लगभग एउटै समयमा सञ्चालन हुने गरी समक्रमण गर्छ।

सर्नले यो प्रविधिलाई खुला स्रोतका रूपमा उपलब्ध गराएको छ। त्यसैले उद्योग, विश्वविद्यालय, अनुसन्धान संस्था तथा प्रविधि कम्पनीहरूले आफ्ना हार्डवेयर र सफ्टवेयर प्रणालीमा यसको प्रयोग गर्न सक्छन्।

भारतलाई किन चाहियो नयाँ समय प्रणाली ?

अहिले धेरै डिजिटल तथा प्राविधिक प्रणालीले सही समय प्राप्त गर्न ग्लोबल पोजिसनिङ सिस्टम अर्थात् जीपीएसजस्ता विदेशी स्याटेलाइट प्रणालीमा निर्भर हुनुपर्छ।

भारतले नयाँ प्रणालीमार्फत विदेशी समय स्रोतमा रहेको निर्भरता घटाउँदै आफ्नो डिजिटल पूर्वाधारलाई सुरक्षित र आत्मनिर्भर बनाउन खोजेको छ।

बाह्य प्रणालीमा अत्यधिक निर्भर हुँदा साइबर आक्रमण, सिग्नल अवरोध, गलत समय संकेत तथा डाटा हेरफेरको जोखिम हुन सक्छ। स्वदेशी समय वितरण प्रणालीले यस्ता जोखिम कम गर्दै महत्वपूर्ण डिजिटल सेवा र पूर्वाधारलाई थप सुरक्षित बनाउने अपेक्षा गरिएको छ।

मन्त्री जोशीले यसलाई आत्मनिर्भर भारतको दिशामा महत्वपूर्ण कदमका रूपमा व्याख्या गरेका छन्।

शेयर बजारमा किन महत्वपूर्ण ?

आधुनिक शेयर बजारमा एक सेकेन्डभित्र हजारौँ कारोबार हुन सक्छन्। विशेषगरी उच्च गतिमा स्वचालित कारोबार हुने प्रणालीमा कुन आदेश पहिले आयो र कुन कारोबार पहिले सम्पन्न भयो भन्ने कुरा नानोसेकेन्ड तहको समयले निर्धारण गर्न सक्छ।

शेयर बजार, ब्रोकर, क्लियरिङ संस्था र नियामक निकायका सर्भरमा फरक–फरक समय देखिएमा कारोबारको क्रम निर्धारण, विवाद समाधान र बजार निगरानीमा समस्या आउन सक्छ।

ह्वाइट र्‍याबिट प्रविधिले कारोबारसम्बन्धी प्रत्येक गतिविधिमा अत्यन्त सटीक समय अभिलेख राख्न सहयोग गर्नेछ। यसले बजारमा सम्भावित हेरफेर पहिचान गर्न, कारोबारको वास्तविक क्रम पुष्टि गर्न र नियामकीय अनुसन्धानलाई प्रमाणमा आधारित बनाउन सहयोग पुर्‍याउन सक्छ।

भारतीय धितोपत्र तथा विनिमय बोर्ड सेबी पनि परियोजनामा सहभागी भएकाले यो प्रणाली भारतीय पूँजी बजारमा विशेष महत्वपूर्ण हुने देखिएको छ।

बैंकिङ र डिजिटल भुक्तानीमा लाभ

डिजिटल बैंकिङ र भुक्तानी प्रणालीमा रकम पठाएको समय, प्राप्त भएको समय र कारोबार प्रमाणीकरण भएको समय अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ।

देशभरका बैंक तथा भुक्तानी सेवा प्रदायकले एउटै आधिकारिक समय प्रयोग गरेमा कारोबारको अभिलेख मिलाउन, दोहोरो कारोबार नियन्त्रण गर्न, डिजिटल ठगी पहिचान गर्न र विवाद समाधान गर्न सहज हुनेछ।

यसले वास्तविक समयमा हुने ठूलो परिमाणका बैंकिङ कारोबार तथा डिजिटल भुक्तानी प्रणालीलाई थप सुरक्षित र विश्वसनीय बनाउन सहयोग पुर्‍याउने अपेक्षा गरिएको छ।

दूरसञ्चार र विद्युत् प्रणालीमा पनि प्रयोग

मोबाइल नेटवर्क, फाइभजी सेवा, डाटा सेन्टर र इन्टरनेट पूर्वाधार सञ्चालनका लागि विभिन्न उपकरणबीच समयको सटीक समन्वय आवश्यक हुन्छ।

समयमा सामान्य असन्तुलन हुँदा नेटवर्कको गुणस्तर घट्ने, डाटा ट्रान्समिसनमा समस्या आउने र सेवा अवरुद्ध हुने जोखिम रहन्छ। नयाँ प्रविधिले दूरसञ्चार उपकरणलाई एउटै समयमा समक्रमण गरी नेटवर्कको स्थिरता सुधार गर्न सक्छ।

त्यस्तै, राष्ट्रिय विद्युत् प्रसारण प्रणालीमा पनि विभिन्न सबस्टेसन, उत्पादन केन्द्र र नियन्त्रण कक्षबीच सही समय मिल्नुपर्छ। विद्युत् प्रवाहमा आएको गडबडीको स्थान र कारण पहिचान गर्न सटीक समय अभिलेख अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ।

कुन निकायले सञ्चालन गर्दैछ ?

भारतको उपभोक्ता मामिला मन्त्रालयअन्तर्गतको लिगल मेट्रोलोजी डिभिजनलाई परियोजनाको प्रमुख समन्वयकारी निकाय बनाइएको छ।

यसमा भारतको नेसनल फिजिकल ल्याबोरेटरी, भारतीय अन्तरिक्ष अनुसन्धान संगठन इसरो, सरकारी दूरसञ्चार कम्पनी बीएसएनएल र भारतीय धितोपत्र तथा विनिमय बोर्ड सेबीले सहकार्य गरेका छन्।

यो प्रणाली विश्वव्यापी रूपमा स्वीकार गरिएको ‘कोअर्डिनेटेड युनिभर्सल टाइम’ अर्थात् यूटीसीसँग मिल्ने गरी सञ्चालन हुनेछ।

डिजिटल सार्वभौमिकतातर्फ भारतको कदम

समय सामान्य घडी हेर्ने विषयजस्तो देखिए पनि आधुनिक डिजिटल अर्थतन्त्रमा यो महत्वपूर्ण राष्ट्रिय पूर्वाधार बनेको छ।

बैंकिङ कारोबार, शेयर बजार, दूरसञ्चार, विद्युत् प्रणाली, साइबर सुरक्षा, रक्षा तथा सरकारी डिजिटल सेवाको विश्वसनीयता सही समयमै निर्भर हुन्छ।

त्यसैले ह्वाइट र्‍याबिट प्रविधिमा आधारित भारतीय समय वितरण नेटवर्कलाई नयाँ प्राविधिक प्रयोगमात्र नभई भारतको डिजिटल सार्वभौमिकता, राष्ट्रिय सुरक्षा र भविष्यको प्रविधिमैत्री शासन प्रणाली निर्माण गर्ने आधारका रूपमा हेरिएको छ।