हिमालयमा बढ्दो तापक्रमसँगै हिमनदीजन्य विपद्को जोखिम बढेको वैज्ञानिकहरुको चेतावनी

काठमाण्डौ । नेपाल र तिब्बतको सीमावर्ती हिमाली क्षेत्रमा चट्टान र हिमनदीको ठूलो हिस्सा खस्दा आएको विनाशकारी बाढीपछि वैज्ञानिकहरूले सम्भावित थप बाढी तथा पहिरोको जोखिमबारे निगरानी बढाएका छन्।

भारी वर्षाका कारण कमजोर बनेको भूभाग तथा बाढीले थुपारेको केही मिटर बाक्लो गाद, ढुंगा र माटो पुनः बग्न सक्ने भएकाले आगामी मनसुनमा जोखिम थप बढ्न सक्ने विज्ञहरूले बताएका छन्।

क्याम्ब्रिज विश्वविद्यालयका प्राकृतिक जोखिमसम्बन्धी सहप्राध्यापक म्याक्सिमिलियन भान विक डे भ्रिसले उक्त घटनालाई धेरै प्रकारका जोखिम एकपछि अर्को निम्तिएको घटनाका रूपमा व्याख्या गरेका छन्। उनका अनुसार चट्टान र बरफको ठूलो पहिरोले शक्तिशाली बाढी निम्त्याएको थियो भने त्यसपछि आसपासका क्षेत्रमा थप पहिरोसमेत गएको थियो।

वैज्ञानिकहरूले प्रारम्भिक चट्टान तथा हिमनदी खसेको क्षेत्रसँगै त्यसबाट प्रभावित तल्लो उपत्यकाको पनि निगरानी गरिरहेका छन्। दुर्गम हिमाली क्षेत्रमा भइरहेको परिवर्तन पत्ता लगाउन भू–उपग्रहबाट प्राप्त तस्बिर तथा तथ्यांक प्रयोग भइरहेको छ।

उपग्रह तस्बिरबाट पहाडी ढलानमा देखिने चिरा, भूभागको स्वरूपमा आएको परिवर्तन तथा प्रारम्भिक गतिविधि पहिचान गर्न सकिन्छ। अनुसन्धानकर्ताहरूले हिमनदी खसेको क्षेत्रमा अस्थिरताका केही प्रारम्भिक संकेत देखेको बताएका छन्। तर, केही पहिरो उपग्रहबाट पहिल्यै पहिचान गर्न नसकिने भएकाले मौसमसम्बन्धी तथ्यांकका आधारमा सम्भावित जोखिमको पूर्वानुमानसमेत गरिँदै आएको छ।

सिटी युनिभर्सिटी अफ हङकङका स्कुल अफ इनर्जी एन्ड इन्भाइरोन्मेन्टका डिन बेन्जामिन हर्टनका अनुसार प्राकृतिक विपद्को प्रभाव त्यसको भौतिक तीव्रताले मात्र निर्धारण गर्दैन। प्रभावित क्षेत्रमा मानिस र पूर्वाधारको अवस्थिति, पूर्वसूचना प्रणाली, भवन निर्माणका मापदण्ड तथा स्थानीय समुदायको विपद् सामना गर्ने क्षमताले पनि मानवीय क्षतिको स्तर निर्धारण गर्छ।

Sponsored

Sponsored

Sponsored

उनले जोखिम न्यूनीकरणका लागि वैज्ञानिक तथ्यांक आदानप्रदान बढाउन र व्यापक तथा दीर्घकालीन निगरानी प्रणालीमा लगानी गर्नुपर्नेमा जोड दिएका छन्।

भान विक डे भ्रिसले भने हिमालयका सबै हिमनदीको निरन्तर निगरानी गर्नु अत्यन्त चुनौतीपूर्ण रहेको बताएका छन्। प्रत्येक हिमनदी र त्यस वरपरको भू–भागको प्रकृति फरक हुने भएकाले एउटै जोखिम मूल्यांकन सबै क्षेत्रमा लागू गर्न नसकिने उनको भनाइ छ।

उनका अनुसार हिमालयका करिब सय वटा अन्य उपत्यकामा पनि यस्तै प्रकृतिको बाढी वा भू–क्षयजन्य घटना हुन सक्ने सम्भावना रहेकाले जोखिम मूल्यांकन प्रभावित क्षेत्रमा मात्र सीमित गर्न नहुने देखिन्छ।

हर्टनका अनुसार पछिल्लो ५० वर्षमा हिमालय क्षेत्रमा तापक्रम एक डिग्री सेल्सियसभन्दा बढी बढेको छ। जलवायु परिवर्तनका कारण चरम मौसमी घटनाको आवृत्ति बढ्दै गएको र यसले हिमाली क्षेत्रमा जोखिम थप जटिल बनाइरहेको विज्ञहरूको भनाइ छ।

यद्यपि, भान विक डे भ्रिसले उक्त विशेष घटनामा जलवायु परिवर्तनको प्रत्यक्ष भूमिका कति थियो भन्ने निष्कर्ष निकाल्न अहिले नै कठिन रहेको बताएका छन्। तापक्रम वृद्धिका कारण सम्बन्धित क्षेत्रमा हिमनदी पग्लिने तथा पछाडि हट्ने क्रम तीव्र भएको भए पनि चट्टान र बरफको विनाशकारी पतन कसरी भयो भन्ने विस्तृत कारण र प्रक्रिया अझै अध्ययनकै क्रममा रहेको छ।

वैज्ञानिकहरूका अनुसार हिमाली क्षेत्रमा यस्ता बहुआयामिक प्राकृतिक जोखिमको सम्भावना बढ्दै गएकाले समयमै निगरानी, प्रभावकारी पूर्वसूचना प्रणाली र जोखिमयुक्त बस्ती तथा पूर्वाधारको पहिचानलाई प्राथमिकता दिन आवश्यक छ।