अमेरिका–इरान तनावबीच नयाँ ट्विस्ट, सभामुख घालिबाफ चर्चाको केन्द्रमा !

काठमाण्डौ । इरानमाथि अमेरिकी–इजरायली दबाब तीव्र बन्दै गएको बेला वासिङ्टनले इरानका संसद् सभामुख मोहम्मद बाघेर घालिबाफलाई सम्भावित संवाद–साझेदार, यहाँसम्म कि भविष्यको सत्ता संरचनामा उपयोग गर्न सकिने व्यक्तिका रूपमा हेर्न थालेको दाबी बाहिरिएपछि मध्यपूर्वीय शक्ति–राजनीतिमा नयाँ तरंग पैदा भएको छ। तर, यो विषय अहिले पनि औपचारिक नीति भन्दा बढी रणनीतिक अनुमान, कूटनीतिक संकेत र मनोवैज्ञानिक दबाबको खेल जस्तो देखिन्छ।

अन्तर्राष्ट्रिय समाचार एजेन्सी रायटर्सले अमेरिकी पत्रिका Politico लाई उद्धृत गर्दै ट्रम्प प्रशासनभित्रका केही अधिकारीहरूले घालिबाफलाई इरानभित्रको “व्यावहारिक” पात्रका रूपमा हेरिरहेको उल्लेख गरेको छ। रिपोर्टअनुसार, उनी केवल वार्ताका लागि उपयोगी सम्पर्क–व्यक्ति मात्र होइन, परिस्थिति अनुकूल भए भविष्यमा अमेरिकासँग काम गर्न सक्ने इरानी नेतृत्वको एउटा विकल्पका रूपमा पनि हेरिएको संकेत छ।

यता एसोसिएटेड प्रेस (AP) ले पनि घालिबाफलाई अमेरिकासँग सम्भावित सम्पर्क–बिन्दुका रूपमा चर्चा गरिएको जनाएको छ। एपीका अनुसार, इरानको शीर्ष नेतृत्व तहमा युद्ध, आन्तरिक पुनर्संरचना र शक्ति–सन्तुलनको तनाव बढिरहेका बेला घालिबाफको भूमिका अचानक केन्द्रीय बन्दै गएको छ। उनी पूर्व रिभोलुसनरी गार्ड कमान्डर, पूर्व प्रहरी प्रमुख, पूर्व तेहरान मेयर र हालका सभामुख भएकाले सुरक्षा, राजनीति र राज्य संयन्त्रबीच ‘सेतु’ बन्न सक्ने व्यक्तिका रूपमा हेरिएको छ।

तर, यो कथाको अर्को पाटो पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ। घालिबाफ स्वयंले अमेरिकासँग कुनै वार्ता नभएको सार्वजनिक रूपमा दाबी गरेका छन्। अल जजिरा र एपीका अनुसार उनले ट्रम्पले वार्ताबारे गरेको दाबीलाई “फेक न्युज” भन्दै अस्वीकार गरेका छन्। इरानी विदेश मन्त्रालयले पनि औपचारिक वार्ता नभएको बताएको छ। यसको अर्थ, वासिङ्टनबाट आएको संकेत र तेहरानबाट आएको अस्वीकारबीच गम्भीर अन्तर देखिएको छ।

यहीबीच अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले इरानसँग “उत्पादक संवाद” भएको, युद्ध अन्त्यका लागि प्रगति भएको र एक किसिमको प्रस्ताव आदानप्रदान भएको दाबी गरेका छन्। रायटर्स र एपीका अनुसार अमेरिकाले पाकिस्तानमार्फत इरानसमक्ष १५ बुँदे प्रस्ताव पठाएको खबर पनि आएको छ, जसमा आणविक कार्यक्रम, होर्मुज जलडमरू मार्ग र क्षेत्रीय सुरक्षा सम्बन्धी मागहरू समावेश रहेको बताइएको छ। तर, तेहरानले प्रत्यक्ष वार्ता नभएको अडान दोहोर्याइरहेको छ।

यसबाट के बुझिन्छ भने, अमेरिका तत्कालै “इरानका सभामुखलाई सत्ता सुम्पने” स्पष्ट निर्णयमा पुगेको भन्ने ठोस प्रमाण सार्वजनिक भइसकेको छैन। बरु, अहिलेको अवस्था यस्तो देखिन्छ—इरानभित्र प्रभावशाली र व्यावहारिक मानिएका पात्रहरूमध्ये घालिबाफलाई अमेरिकाले सम्भावित विकल्पका रूपमा नापजाँच गरिरहेको छ। यो प्रत्यक्ष सत्ता–हस्तान्तरणको योजना भन्दा पनि युद्धपछिको सम्भावित शक्ति–समीकरणमा कसलाई उपयोग गर्न सकिन्छ भन्ने रणनीतिक अध्ययन हुन सक्छ।

घालिबाफको प्रोफाइल पनि यही कारण महत्वपूर्ण बनेको हो। उनी कट्टर शक्ति संरचनाभित्रै हुर्किएका व्यक्ति हुन्, तर बाह्य शक्तिसँग व्यवहार गर्न सक्ने ‘प्राग्म्याटिक’ अनुहारका रूपमा पनि कतिपयले हेर्छन्। यद्यपि, उनी विवादरहित पात्र भने होइनन्। एपी र रायटर्स दुवैले उनको विगतमा दमनकारी सुरक्षा संरचनासँग सम्बन्ध, भ्रष्टाचार आरोप र विरोध प्रदर्शन दमनसँग जोडिएका प्रसंगहरू पनि स्मरण गराएका छन्। त्यसैले, उनी अमेरिकाले रुचाएको सम्भावित पात्र बन्न सक्छन् भन्ने चर्चा जति छ, त्यति नै इरानभित्र स्वीकार्य वा स्थिर नेतृत्व बन्न सक्छन् कि सक्दैनन् भन्ने प्रश्न पनि उत्तिकै ठूलो छ।

विश्लेषकहरूका लागि मुख्य प्रश्न अब यो हो—वासिङ्टनको यस्तो संकेत वास्तवमै सत्ता परिवर्तनको पूर्वतयारी हो, कि तेहरानमाथि दबाब बढाउन प्रयोग गरिएको मनोवैज्ञानिक–कूटनीतिक चाल मात्र हो? किनकि युद्ध, तेल बजार, होर्मुज मार्ग र आणविक कार्यक्रम जस्ता जटिल मुद्दाबीच अमेरिका एकैसाथ सैन्य दबाब र वार्ताको ढोका खुला राख्न खोजिरहेको देखिन्छ। यस्तो अवस्थामा घालिबाफको नाम बाहिरिनु आफैंमा सामान्य घटना होइन।

अहिलेसम्मको उपलब्ध अन्तर्राष्ट्रिय रिपोर्टहरू हेर्दा निष्कर्ष एउटै देखिन्छ—इरानका सभामुख घालिबाफलाई अमेरिकाले सम्भावित वार्ता–साझेदार वा भविष्यको शक्ति–सन्तुलनमा उपयोगी पात्रका रूपमा हेरिरहेको संकेत छ, तर उनलाई प्रत्यक्ष सत्ता सुम्पिने औपचारिक योजना पुष्टि भएको छैन। त्यसैले यो समाचारलाई निश्चित दाबीका रूपमा होइन, मध्यपूर्वमा बदलिँदो भू–राजनीतिक खेलको महत्वपूर्ण संकेत का रूपमा बुझ्नुपर्ने देखिन्छ।