नेप्सेबाट पैसा कसरी कमाउने ? सेयर किन्नुअघि गर्नुपर्ने सात हिसाब

काठमाण्डौ । दुई कम्पनीको प्रतिसेयर आम्दानी समान छ। एउटाको सेयर ३६० रुपैयाँमा पाइन्छ, अर्कोको ६०० रुपैयाँमा। सस्तो देखिएको कम्पनी नै राम्रो लगानी हो ? त्यो थाहा पाउन दुवैको नाफा कहाँबाट आयो, आगामी वर्ष टिक्छ कि टिक्दैन र त्यसका लागि आज कति मूल्य तिर्नुपर्छ भन्ने हेर्नुपर्छ।

सेयरबाट पैसा आउने मुख्य दुई बाटा छन्। पहिलो, किनेको भन्दा माथिल्लो मूल्यमा बेचेर हुने पुँजीगत लाभ। दोस्रो, कम्पनीबाट पाइने नगद लाभांश। दुवैलाई जोडेर कारोबार शुल्क र लागू कर घटाएपछि वास्तविक प्रतिफल देखिन्छ। सेयरको मूल्य घट्दा नगद लाभांश पाएर पनि समग्रमा घाटा हुन सक्छ। यही हिसाबलाई व्यवहारमा उतार्न नेप्सेका लगानीकर्ताले अपनाउन सक्ने सात उपाय यस्ता छन्।

१. नाफाको अंकसँगै त्यो कहाँबाट आयो हेर्नुहोस्

त्रैमासिक विवरणमा नाफा ३० प्रतिशत बढेको देखियो भने पहिलो प्रश्न हुनुपर्छ, मुख्य व्यवसाय बढ्यो कि एकपटकको आम्दानीले नाफा उचाल्यो ? सम्पत्ति बेचेर भएको आम्दानी अर्को त्रैमासमा दोहोरिन कठिन हुन्छ। त्यसैले पछिल्ला तीन वर्षको लेखापरीक्षित विवरण र चालु वर्षका त्रैमासिक विवरण सँगै राखेर हेर्नुहोस्। नाफासँगै ऋण, ब्याज खर्च र व्यवसायबाट आउने नगदको दिशा जाँच्नुहोस्। लेखापरीक्षकको टिप्पणीले नाफाको अंकले नदेखाएका जोखिम देखाउन सक्छ।

क्षेत्रअनुसार प्रश्न बदलिन्छ। बैंकमा खराब कर्जा र त्यसका लागि छुट्याइएको रकम हेर्नुहोस्। जलविद्युत् कम्पनीमा विद्युत् बिक्री आम्दानी, ब्याज खर्च र आयोजना सञ्चालनको अवस्था हेर्नुहोस्। उत्पादनमूलक कम्पनीमा बिक्री बढ्दा नाफाको मार्जिन र नगद प्रवाह पनि सुध्रिएको छ कि छैन, त्यो जाँच्नुहोस्।

२. राम्रो कम्पनीका लागि पनि कति तिर्ने तय गर्नुहोस्

प्रतिसेयर आम्दानी २० रुपैयाँ भएको कम्पनीको सेयर ३६० रुपैयाँमा किन्दा मूल्य–आम्दानी अनुपात (पी/ई) १८ गुणा हुन्छ। त्यही आम्दानी भएको अर्को कम्पनीलाई ६०० रुपैयाँ तिर्दा पी/ई ३० गुणा पर्छ। दोस्रो कम्पनीका लागि बढी मूल्य तिर्ने आधार के हो ? आम्दानी छिटो बढ्ने प्रमाण छ कि बजारमा चलेको चर्चा मात्रै हो ? 

पी/ई तुलना गर्दा समान प्रकृतिका कम्पनी रोज्नुहोस्। एकपटकको आम्दानीले नाफा अस्वाभाविक रूपमा बढाएको छ भने पी/ई कृत्रिम रूपमा कम देखिन सक्छ। किन्नुअघि एउटा उल्टो हिसाब पनि गर्नुहोस्। आम्दानी २० रुपैयाँमै अड्कियो र बजारले ३० गुणाको सट्टा २० गुणा मूल्य दिन थाल्यो भने ६०० रुपैयाँको सेयर ४०० रुपैयाँमा झर्छ। नाफा नघट्दा पनि महँगो खरिदले कसरी घाटा गराउन सक्छ भन्ने यही उदाहरणले देखाउँछ।

३. कति कित्ता किन्ने भन्ने निर्णय सम्भावित घाटाबाट सुरु गर्नुहोस्

मानौं, कारोबारका लागि छुट्याएको रकम पाँच लाख रुपैयाँ छ। एउटा कारोबारमा बढीमा पाँच हजार रुपैयाँ गुमाउने सीमा तय गर्नुभयो। खरिद मूल्य ४०० रुपैयाँ र आफ्नो कारोबार योजना गलत ठहरिने मूल्य ३७५ रुपैयाँ राख्नुभयो भने प्रतिकित्ता जोखिम २५ रुपैयाँ भयो। पाँच हजारलाई २५ ले भाग गर्दा शुल्कअघिको माथिल्लो सीमा २०० कित्ता आउँछ।

यो हिसाब छोटो अवधिको कारोबारका लागि हो। कम कारोबार हुने सेयरमा ३७५ रुपैयाँमै बिक्री हुने निश्चितता हुँदैन। त्यसैले किन्नुअघि दैनिक कारोबार र खरिद आदेशको गहिराइ हेर्नुहोस्। दीर्घकालीन लगानीमा भने मूल्यसँगै आफूले सेयर किन्ने आधार बनाएको तथ्य बदलियो कि भनेर हेर्नुहोस्। उदाहरणका लागि मुख्य आम्दानी खस्कियो, ऋण अपेक्षाभन्दा बढ्यो वा आयोजना सञ्चालन फेरि ढिला भयो भने खरिदको आधार पुनः जाँच्ने बेला हुन्छ।

४. नियमित लगानी गर्नुहोस् र जोखिम फरक ठाउँमा बाँड्नुहोस्

तलब वा व्यवसायबाट नियमित बचत हुन्छ भने हरेक महिना निश्चित रकम लगानी गर्ने विधि अपनाउन सकिन्छ। यसरी समान रकम छुट्याउँदा मूल्य कम भएको बेला बढी र महँगो भएको बेला कम कित्ता पर्छ। यसले एकै दिन बजारको सही मूल्य समात्नुपर्ने दबाब घटाउँछ। एउटै कमजोर कम्पनीको भाउ झर्दै जाँदा लगातार थप्नु भने फरक निर्णय हो। त्यसअघि कम्पनीको अवस्था फेरि जाँच्नुपर्छ।

पाँचवटा जलविद्युत् कम्पनी किन्दा कम्पनीको संख्या पाँच हुन्छ, तर क्षेत्रगत जोखिम अझै जलविद्युत्मै केन्द्रित हुन्छ। कम्पनी छान्ने समय कम छ भने धितोपत्र बोर्डबाट स्वीकृत सामूहिक लगानी कोष पनि अध्ययन गर्न सकिन्छ। कोष छान्दा उसले पैसा कहाँ लगाएको छ, वार्षिक शुल्क कति छ र इकाइ बेच्ने वा फिर्ता गर्ने व्यवस्था के छ भन्ने हेर्नुहोस्। निकट भविष्यमा घरखर्च, पढाइ वा ऋणको किस्ताका लागि चाहिने पैसा छुट्टै राख्दा बजार घटेको बेला बाध्य भएर सेयर बेच्नुपर्ने अवस्था कम हुन्छ। 

५. कारोबारको स्क्रिनमा देखिएको नाफालाई खुद नाफासँग मिलाउनुहोस्

४०० रुपैयाँमा १०० कित्ता किनेर ४२० रुपैयाँमा बेच्दा मूल्यको अन्तरबाट दुई हजार रुपैयाँ अर्थात् ५ प्रतिशत सकल नाफा देखिन्छ। हातमा कति बस्यो भन्ने थाहा पाउन खरिद र बिक्री दुवैतर्फका शुल्क तथा लागू करको हिसाब ब्रोकरको बिलसँग मिलाउनुपर्छ। सानो मूल्य अन्तर समात्न बारम्बार कारोबार गर्नेका लागि यो झन् महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

अमेरिकामा ६६ हजारभन्दा बढी घरपरिवारका कारोबार अध्ययन गरेका ब्राड बार्बर र टेरेन्स ओडिनले सबैभन्दा धेरै कारोबार गर्ने समूहको वार्षिक प्रतिफल ११.४ प्रतिशत हुँदा त्यही अवधिमा बजारको प्रतिफल १७.९ प्रतिशत पाएका थिए। हालैको अर्को अमेरिकी अध्ययन, एसपीआईभीए मध्यवर्ष २०२६, मा ठूला कम्पनीका सेयरमा सक्रिय लगानी गर्ने फन्डमध्ये ६७ प्रतिशतले पहिलो छ महिनामा एसएन्डपी ५०० भन्दा कम प्रतिफल दिए। यी अमेरिकी तथ्यांक हुन्। नेपाली लगानीकर्ताले आफ्नो खातामा परीक्षण गर्न सक्ने प्रश्न भने उही हो। बढी कारोबार गरेर शुल्क र कर कटाएपछि मैले साँच्चै बढी कमाएँ ? 

६. एआईबाट विवरण छान्नुहोस् र मूल प्रतिवेदनबाट अंक जाँच्नुहोस्

आधुनिक लगानीकर्ताका लागि एआईको उपयोगी काम लामो वार्षिक प्रतिवेदनबाट आवश्यक कुरा छिटो फेला पार्नु हो। कम्पनीको विवरण दिएर ‘पछिल्ला तीन वर्षको खुद नाफा, सञ्चालन नगद प्रवाह र ऋण एउटै तालिकामा राख। हरेक अंकको पृष्ठ नम्बर देखाऊ’ भन्न सकिन्छ। त्यसपछि मूल प्रतिवेदन खोलेर अंक, अवधि र एकाइ मिलाउनुहोस्। एकल कम्पनीको विवरणलाई समूहको समेकित विवरणसँग मिसाउँदा निष्कर्ष नै बदलिन सक्छ। 

टेलिग्राम, फेसबुक वा ह्वाट्सएपमा ‘एआईले छानेको सेयर’ वा ‘भोलि सर्किट लाग्ने’ दाबी आयो भने त्यसलाई कम्पनीको आधिकारिक सूचना र वित्तीय विवरणसँग जाँच्नुहोस्। अमेरिकी धितोपत्र नियामक एसईसीले सन् २०२६ मा सामाजिक सञ्जालका समूहमा दर्तावाला ब्रोकर वा सल्लाहकारकै नक्कल गरेर सेयर किन्न उक्साउने ठगीबारे सचेत गराएको छ। 

७. किन्ने कारण र बेच्ने सर्त एउटै पानामा लेख्नुहोस्

सेयर किन्नुअघि तीन वाक्य लेख्नुहोस्। म यो कम्पनी किन किन्दै छु ? अहिलेको मूल्यलाई कुन तथ्यले उचित ठहराउँछ ? कुन तथ्य बदलियो भने मेरो निर्णय गलत हुन्छ ? त्यससँगै खरिद मूल्य, कित्ता र कुल लागत राख्नुहोस्। अर्को वित्तीय विवरण आएपछि ती तीन वाक्यसँग नयाँ तथ्य मिलाउनुहोस्। यसले बजारको हल्ला र आफ्नो मूल निर्णय छुट्याउन मद्दत गर्छ।

तीन वा छ महिनापछि कारोबारको समीक्षा गर्दा नाफामा बेचेका सेयर मात्रै नहेर्नुहोस्। अझै होल्ड गरिएका सेयरको हालको मूल्य, पाएको नगद लाभांश, शुल्क, कर र थपेको वा झिकेको पैसा पनि हिसाबमा राख्नुहोस्। त्यसपछि आफ्नो रणनीतिले कहाँ काम गर्‍यो भन्ने देखिन्छ। उदाहरणका लागि सस्तो भनेर किनेका सेयरबाट लगातार घाटा भइरहेको छ भने अर्को ‘सस्तो’ सेयर खोज्नुभन्दा आफूले सस्तो ठहर्‍याउने आधार सच्याउनु बढी काम लाग्छ।