बचत कहाँ गर्ने, ऋण कति लिने र जोखिम कसरी धान्ने ? राष्ट्र बैंकको यो सूत्र तपाईलाई काम लाग्नसक्छ

काठमाण्डौ । निक्षेपमा ब्याज कति आउँछ, सेयरबाट कति कमाइ हुन्छ वा ऋणको मासिक किस्ता कति पर्छ भन्ने हिसाबले मात्रै सही वित्तीय निर्णय गर्न पुग्दैन। पैसा कहिले चाहिन्छ, बीचमै निकाल्न मिल्छ कि मिल्दैन र अपेक्षाअनुसार आम्दानी नभए पनि खर्च वा किस्ता धान्न सकिन्छ कि सकिँदैन भन्ने प्रश्न पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छन्। नेपाल राष्ट्र बैंकले कात्तिक २४ गते जारी गरेको वित्तीय चेतना सन्देशले प्रतिफल, लागत, जोखिम र आवश्यक परेको बेला पैसा झिक्न सकिने अवस्था एकसाथ हेरेर वित्तीय साधन रोज्न जोड दिएको छ।

एउटै परिवारको पैसा पनि फरक कामका लागि छुट्याउनुपर्छ

अर्को महिना तिर्नुपर्ने विद्यालय शुल्क, दुई वर्षपछि व्यवसाय सुरु गर्न जुटाउनुपर्ने पुँजी र अवकाशपछिको खर्चका लागि राखिने पैसाको समयसीमा फरक हुन्छ। विद्यालय शुल्कका लागि राखिएको रकम समयमै चलाउन मिल्नु प्राथमिकता हो। लामो समयपछि चाहिने रकमको हकमा भने लगानीको प्रतिफल, जोखिम र विविधीकरणलाई सँगै हेर्न सकिन्छ। राष्ट्र बैंकको सन्देशले यही भिन्नता बुझ्न जीवनका छोटो, मध्यम र दीर्घकालीन आवश्यकता पहिचान गर्न भनेको छ। योजनामा आफ्नै खर्चसँगै आफूमा आश्रित परिवारका सदस्यको भविष्य पनि समेट्नुपर्ने उसको जोड छ।

ब्याजदर र किस्तासँगै कुल लागतको हिसाब

ऋणको मासिक किस्ता कम देखिँदा त्यो प्रस्ताव आकर्षक लाग्न सक्छ। तर किस्ता कम हुनुको कारण भुक्तानी अवधि लामो हुनु हो भने कुल ब्याज बढी पर्न सक्छ। त्यसैले दुई ऋण प्रस्ताव दाँज्दा ब्याजदर, सेवा शुल्क, भुक्तानी अवधि र अन्त्यसम्म तिर्नुपर्ने कुल रकम हेर्नुपर्छ। निक्षेप वा लगानी रोज्दा पनि देखाइएको प्रतिफलसँगै शुल्क, रकम फिर्ता पाउने प्रक्रिया र मूल्य घटेमा बेहोर्नुपर्ने जोखिम बुझ्नुपर्ने सन्देशको आशय छ।

बीमामा पनि यही तुलना लागू हुन्छ। बिमाशुल्क कति पर्छ भन्नेबाहेक बीमाले कुन जोखिम समेट्छ, कुन अवस्थामा दाबी गर्न मिल्छ र त्यसको प्रक्रिया के हो भन्ने बुझाइले निर्णय बदल्न सक्छ। निक्षेप, धितोपत्र, बीमा, कोष वा भौतिक सम्पत्तिमध्ये कुन साधन उपयुक्त हुन्छ भन्ने त्यसले पूरा गर्ने आवश्यकता र व्यक्तिको जोखिम धान्ने क्षमतामा भर पर्छ।

डिजिटल भुक्तानीदेखि गुनासोसम्म वित्तीय साक्षरता

राष्ट्र बैंकले खर्च र आम्दानीको अभिलेख राख्ने, बजेट बनाउने र बचत गर्ने बानीसँगै डिजिटल भुक्तानीको रेकर्ड बुझ्ने, सम्झौताका सर्त पढ्ने र साइबर ठगीको जोखिम चिन्ने क्षमतालाई पनि वित्तीय साक्षरताभित्र राखेको छ। सेवा प्रदायकसँग समस्या परे आफ्ना अधिकार र जिम्मेवारी बुझ्ने, गुनासो कहाँ गर्ने र विवाद कसरी समाधान गर्ने भन्ने जानकारी पनि त्यत्तिकै आवश्यक छ।

सन्देशले वित्तीय निर्णयको नियमित समीक्षा गर्न पनि जोड दिएको छ। आम्दानी, खर्च वा पारिवारिक जिम्मेवारी फेरिएपछि पहिले बनाएको बजेट, लिएको ऋण वा रोजेको लगानी अझै आफ्नो आवश्यकतासँग मिल्छ कि मिल्दैन भनेर पुनः हिसाब गर्न सक्नु पनि वित्तीय साक्षरताकै अभ्यास हो।