'गोल्डन ब्लड' समूह के हो? वैज्ञानिकहरूले ल्याबमा तयार पार्ने प्रयासमा, दुर्लभ रोगीहरूका लागि वरदान बन्न सक्छ!

लन्डन । विश्वमा करिब ६ करोड जनामा मात्र भेटिने 'गोल्डन ब्लड' वा Rh null रक्त समूहलाई वैज्ञानिकहरूले अब ल्याबमा नै उत्पादन गर्ने प्रयासमा जुटेका छन्। 

यो दुर्लभ रक्त समूह भएका व्यक्तिहरूका लागि रक्त सङ्क्रमण गर्न निकै कठिन हुन्छ, किनकि मिल्ने रगत पाउन असम्भवजस्तै छ। विश्वव्यापी रूपमा मात्र ५० जना यस्ता व्यक्तिहरू जीवित रहेको अनुमान छ। ब्रिस्टल विश्वविद्यालयका प्रोफेसर एश टोयको नेतृत्वमा सञ्चालित अनुसन्धानले यो सम्भावनालाई नयाँ उचाइ दिएको छ।

रक्त समूहको महत्व आजको चिकित्सामा अत्यन्त आवश्यक छ। दुर्घटना, शल्यक्रिया वा रोगका कारण रक्त सङ्क्रमण आवश्यक पर्ने अवस्थामा गलत समूहको रगतले प्रतिरक्षा प्रणालीमा प्रतिक्रिया उत्पन्न गर्छ, जसले जटिलता निम्त्याउँछ। Rh null समूह भने सबै Rh एन्टिजेन्सको अभाव भएको हुन्छ, जसले यसलाई 'सार्वभौमिक दाता' बनाउँछ। अर्थात्, यो रगत कुनै पनि समूहको व्यक्तिमा सङ्क्रमण गर्न सकिन्छ, तर यसका धारकहरूले भने अन्य कुनै पनि रगत ग्रहण गर्न सक्दैनन्। यो समूहको उत्पत्ति RHAG प्रोटिनमा हुने उत्परिवर्तनबाट हुन्छ, जसले अन्य Rh एन्टिजेन्स बन्नबाट रोक्छ। अक्टोबर २०२४ सम्ममा ४७ प्रकारका रक्त समूह र ३६६ एन्टिजेन्स भेरियन्टहरू दर्ता भइसकेका छन्।

अनुसन्धानका मुख्य घटनाहरूमा २०१८ मा ब्रिस्टल विश्वविद्यालयका वैज्ञानिकहरूले CRISPR-Cas9 जीन सम्पादन प्रविधि प्रयोग गरी ABO र Rh सहित पाँच मुख्य रक्त समूह प्रणालीका एन्टिजेन्स हटाएर Rh null जस्तै कोशिकाहरू तयार पारे। यसले सामान्य र दुर्लभ समूहहरू (जस्तै बॉम्बे फेनोटाइप, जुन ४ करोड जनामा एक हुन्छ) सँग मिल्ने कोशिकाहरू सिर्जना गरेको थियो। २०२१ मा अमेरिकाको मिल्वौकीस्थित Versity Blood Research Institute का इम्युनोलोजिस्ट ग्रेगरी डेनोमले मानव-प्रेरित बहुशक्तिमान स्टेम कोशिकाहरूमा CRISPR प्रयोग गरी Rh null जस्ता अनुकूलित रक्त प्रकारहरू उत्पादन गरे। हालै क्यानडाको क्वेबेकस्थित लावल विश्वविद्यालयका अनुसन्धानकर्ताहरूले A पोजिटिभ दाताहरूबाट स्टेम कोशिकाहरू निकालेर A र Rh एन्टिजेन्स हटाई O Rh null अपरिपक्व रातो रक्त कोशिकाहरू बनाएका छन्। स्पेनको बार्सिलोनामा पनि Rh null दाताबाट स्टेम कोशिकाहरू प्रयोग गरी A प्रकारको रगतलाई O प्रकारमा रूपान्तरण गर्ने सफलता प्राप्त भएको छ।

यी अनुसन्धानमा संलग्न मुख्य पक्षहरूमा ब्रिस्टल विश्वविद्यालयका प्रोफेसर एश टोय, जसले 'RESTORE' परीक्षणको नेतृत्व गरिरहेका छन्—यो विश्वको पहिलो क्लिनिकल ट्रायल हो जसमा दाताहरूका स्टेम कोशिकाबाट ल्याबमा उत्पादित रातो रक्त कोशिकाहरू स्वस्थ स्वयंसेवकहरूमा परीक्षण गरिन्छ। यो ट्रायलमा जीन सम्पादन प्रयोग गरिएको छैन, तर भविष्यमा यसको सम्भावना छ। टोयले आफ्नो कम्पनी Scarlet Therapeutics स्थापना गरेका छन्, जसले Rh null जस्ता दुर्लभ प्रकारका दाताहरूबाट रगत सङ्कलन गरी ल्याबमा तयार पार्ने योजना बनाएको छ। अमेरिकी हेमाटोलोजी सोसाइटी (ASH) ले पनि रक्त समूह समीक्षामा योगदान दिएको छ।

विशेषज्ञहरूका भनाइहरूले यसको महत्व उजागर गर्छन्। प्रोफेसर टोयले भने, "यदि हामी ती पाँच रक्त समूह प्रणालीका एन्टिजेन्स कोडिङ गर्ने जीनहरू हटाउँछौं भने, हरेक रक्त समूहसँग मिल्ने कोशिका बन्नेछ। Rh ले ठूलो प्रतिरक्षा प्रतिक्रिया उत्पन्न गर्छ, त्यसैले यदि Rh सन्दर्भमा कुनै प्रतिक्रिया गर्ने कुरा छैन भने, त्यो राम्रो हो। यदि तपाईं O प्रकार र Rh null हुनुहुन्छ भने, यो लगभग सार्वभौमिक हुन्छ, तर अन्य रक्त समूहहरू विचार गर्नुपर्छ।" उनले थपे, "जीन सम्पादन बिना नै गर्न सक्यौं भने राम्रो, तर सम्पादन हाम्रो विकल्प हो।" डेनोमले चुनौती औंल्याउँदै भने, "Rh null वा अन्य null समूह तयार गर्दा रातो रक्त कोशिकाको वृद्धि र परिपक्वता अवरुद्ध हुन सक्छ। समूह जीनहरू तयार गर्दा कोशिका झिल्ली क्षति हुन सक्छ वा कोशिका संस्कृतिमा उचित उत्पादन घट्न सक्छ।"

यो प्रविधिको प्रभाव भने निकै ठूलो छ। Rh null भएका बिरामीहरूले आफ्नो रगत नै फ्रिजमा राखेर सङ्क्रमण गर्नुपर्ने बाध्यता छ। ल्याबमा तयार रगतले यस्ता दुर्लभ बिरामीहरूको जीवन बचाउन सक्छ र आपतकालीन अवस्थामा अज्ञात रक्त प्रकारका बिरामीहरूमा O Rh null रगत प्रयोग गर्न सकिन्छ। तर चुनौतीहरू पनि छन्—स्टेम कोशिकालाई हड्डीको मज्जा जस्तै परिपक्व बनाउन ल्याब अवस्था कठिन छ। जीन सम्पादनका लागि नियामक बाधाहरू र क्लिनिकल ट्रायलहरू आवश्यक छन्। प्रोफेसर टोयले जोड दिए, "रक्त दाताहरूको आवश्यकता सधैं रहन्छ, तर ल्याब उत्पादनले दुर्लभ समूहका व्यक्तिहरूलाई फाइदा पुर्याउनेछ।"

विश्वव्यापी रूपमा रक्त दानको महत्वलाई यो अनुसन्धानले थप बलियो बनाएको छ। Scarlet Therapeutics ले दुर्लभ दाताहरूबाट रक्त बैंक निर्माण गर्ने लक्ष्य राखेको छ, तर ठूलो स्तरमा कृत्रिम रगत उत्पादन अझै टाढाको कुरा छ। दान गरिएको रगत नै अहिले सबैभन्दा प्रभावकारी र कम खर्चिलो विकल्प हो। थप अपडेटका लागि हामीलाई फलो गर्नुहोस्।

(यो समाचार BBC हिंदीको रिपोर्टमा आधारित छ।)