सेयर १० प्रतिशत घट्दा आफ्नै पूँजीमा २० प्रतिशत चोट : ऋण लिएर कारोबार गर्नुअघि बुझ्नुपर्ने हिसाब

काठमाण्डौ । आफूसँग पाँच लाख रुपैयाँ छ। थप पाँच लाख ऋण लिएपछि दस लाख रुपैयाँको सेयर किन्न सकिन्छ। बजार बढ्यो भने नाफा पनि ठूलो हुन्छ। तर बजार घट्यो भने ? सेयरको मूल्यसँगै आफ्नै पूँजी खुम्चिन्छ, ब्याजको दायित्व भने चलिरहन्छ।

ऋण लिएर सेयर कारोबार गर्ने आकर्षण र चुनौती यहीँ जोडिन्छन्। यसले लगानी गर्ने क्षमता बढाउँछ, तर बजारको जोखिमसँगै ऋण तिर्ने दबाब पनि थप्छ। त्यसैले सम्भावित नाफाको हिसाब गर्नुअघि प्रतिकूल अवस्थामा आफ्नो पूँजी कति घट्न सक्छ भन्ने बुझ्न आवश्यक हुन्छ।

एउटै गिरावट, आफ्नै पूँजीमा दोब्बर असर

मानौं, कुनै लगानीकर्ताले आफ्नो पाँच लाख रुपैयाँमा पाँच लाख ऋण थपेर दस लाख रुपैयाँको सेयर खरिद गरे। ब्याज, शुल्क र करलाई अलग राख्दा मूल्यमा हुने परिवर्तनको असर यस्तो देखिन्छ :

सेयर मूल्यको परिवर्तन	सेयरको कुल मूल्य	पाँच लाख ऋण घटाएपछि बाँकी आफ्नै पूँजी	आफ्नै पूँजीमा नाफा वा घाटा
१० प्रतिशत वृद्धि	११ लाख रुपैयाँ	६ लाख रुपैयाँ	२० प्रतिशत नाफा
परिवर्तन नभए	१० लाख रुपैयाँ	५ लाख रुपैयाँ	शून्य
१० प्रतिशत गिरावट	९ लाख रुपैयाँ	४ लाख रुपैयाँ	२० प्रतिशत घाटा
२० प्रतिशत गिरावट	८ लाख रुपैयाँ	३ लाख रुपैयाँ	४० प्रतिशत घाटा

यो जोखिम बुझाउने काल्पनिक उदाहरण हो, कुनै बैंक वा ब्रोकरको वास्तविक कर्जा प्रस्ताव होइन।

ऋण नलिई पाँच लाख रुपैयाँको मात्रै सेयर किनेको भए १० प्रतिशत गिरावटमा ५० हजार रुपैयाँ घाटा हुन्थ्यो। ऋण थपेर दस लाखको सेयर किन्दा उही गिरावटले एक लाख रुपैयाँ घटाउँछ। ऋणको साँवा घट्दैन, त्यसैले क्षति आफ्नै पूँजीमा पर्छ।

बजार स्थिर रहँदा पनि लागत बढिरहन्छ

सेयरको मूल्य नघट्नु र लगानी सुरक्षित रहनु ऋण लिएर कारोबार गर्नेका लागि एउटै कुरा होइन। मूल्य स्थिर रहे पनि ब्याज तिर्नुपर्छ। केही मूल्यवृद्धि हुँदैमा पनि वास्तविक नाफा भएको मान्न मिल्दैन।

उदाहरणका लागि, पाँच लाख रुपैयाँ ऋणमा वार्षिक आठ प्रतिशतका दरले तीन महिनाको साधारण ब्याज दस हजार रुपैयाँ हुन्छ। सो अवधिमा दस लाख रुपैयाँको सेयरबाट दस हजार रुपैयाँ लाभ भयो भने त्यो ब्याज धान्नमै सकिन्छ। कारोबार शुल्क र लागू कर जोड्दा लगानीकर्ता अझै घाटामा हुन सक्छन्।

यहाँ आठ प्रतिशत ब्याजदर गणना बुझाउन प्रयोग गरिएको हो। वास्तविक लागत सम्बन्धित संस्थाको दर, शुल्क, अवधि र सम्झौतामा निर्भर हुन्छ।

बैंकको सेयर धितो कर्जा र ब्रोकरको मार्जिन सुविधा छुट्याउनुहोस्

बैंक तथा वित्तीय संस्थाबाट सेयर धितो राखेर लिइने कर्जा र ब्रोकरमार्फत पाइने मार्जिन कारोबार सुविधा एउटै व्यवस्था होइनन्।

पहिलोमा बैंकको कर्जा सम्झौता, धितो मूल्यांकन र सम्बन्धित नियामकीय सर्त लागू हुन्छन्। दोस्रोमा ब्रोकरमार्फत निश्चित मार्जिन राखेर योग्य सेयर खरिद गर्ने सुविधा उपलब्ध हुन्छ। धितोपत्र बोर्डको निर्देशिकाले ब्रोकरमार्फत सञ्चालन हुने यही सुविधालाई व्यवस्थित गरेको छ। त्यसैले बैंकको सेयर धितो कर्जाको कुल आकारलाई ब्रोकरको मार्जिन कारोबारको आकार भन्न मिल्दैन।

३० प्रतिशत रकम राख्नु भनेको जोखिम ३० प्रतिशतमा सीमित हुनु होइन

धितोपत्र बोर्डको ‘मार्जिन कारोबार सुविधा सम्बन्धी निर्देशिका, २०८२’ अनुसार ब्रोकरले न्यूनतम ३० प्रतिशत प्रारम्भिक मार्जिन लिनुपर्छ। जोखिम हेरेर बढी माग्न सक्छ। सुविधाको अवधिभर न्यूनतम २० प्रतिशत सम्भार मार्जिन कायम गर्नुपर्ने व्यवस्था पनि छ। यी अनुपात ब्रोकरको सुविधासँग सम्बन्धित हुन्। 

कम प्रारम्भिक रकमबाट ठूलो कारोबार गर्न सकिने सुविधा आकर्षक देखिए पनि ऋणको हिस्सा बढ्दा मूल्यमा आएको सानो गिरावटले आफ्नै पूँजीमा ठूलो असर पार्न सक्छ। लगानीकर्ताले बुझ्नुपर्ने कुरा उपलब्ध सीमाभन्दा आफ्नो घाटा सहने क्षमता हो।

मार्जिन कल : बजार फर्किने आशाभन्दा पहिले रकम जुटाउने दबाब

मूल्य घट्दा आवश्यक सम्भार मार्जिन कायम हुन नसके ब्रोकरले थप मार्जिन जुटाउन सूचना दिन्छ। यही सूचना ‘मार्जिन कल’ हो। त्यसपछि पनि आवश्यक मार्जिन कायम नभए सुविधाअन्तर्गत खरिद गरिएका सेयर ब्रोकरले बिक्री गर्न सक्ने व्यवस्था छ। 

यस्तो बेला लगानीकर्ताको समस्या कागजमा देखिएको घाटामा मात्र सीमित हुँदैन। बजार फेरि बढ्ने विश्वास भए पनि थप रकम जुटाउन नसक्दा घटेकै मूल्यमा सेयर बिक्री हुन सक्छ। बिक्रीपछि मूल्य फर्कियो भने पहिलेको लगानीकर्ताले त्यसको लाभ पाउँदैनन्।

तीव्र गिरावट वा अपेक्षित मूल्यमा बिक्री हुन नसकेको अवस्थामा बिक्री रकमले ऋण, ब्याज र खर्चसमेत नधान्ने जोखिम रहन्छ। त्यस्तो अवस्थामा प्रारम्भिक लगानी गुमाएर पनि थप दायित्व बाँकी हुन सक्छ।

बिक्री गर्न चाहेको बेला खरिदकर्ता नपाए के गर्ने ?

ऋण लिएर कारोबार गर्दा कम्पनीको सम्भावना र मूल्यसँगै सेयरको तरलता पनि महत्वपूर्ण हुन्छ। स्क्रिनमा देखिएको मूल्यमा ठूलो परिमाण तुरुन्त बिक्री गर्न सकिन्छ भन्ने निश्चित हुँदैन।

कम कारोबार हुने सेयरमा खरिदकर्ता नपाउन सकिन्छ। बेच्न खोज्दा मूल्य थप घट्न सक्छ। यस्तो अवस्थामा सेयर बिक्री ढिलो हुन्छ, तर ब्याजको लागत र मार्जिन कायम गर्ने दबाब रोकिँदैन।

सम्झौताअघि नाफाभन्दा पहिले यी प्रश्नको उत्तर खोज्नुहोस्

ऋण लिएर सेयर किन्नुअघि लगानीकर्तासँग कम्तीमा यी विषयको स्पष्ट हिसाब हुनुपर्छ :

-सेयरको मूल्य १० वा २० प्रतिशत घट्दा आफ्नै पूँजी कति बाँकी रहन्छ ?

-मार्जिन कल आए थप रकम कहाँबाट जुटाउने ?

-सेयर नबेची ब्याज तिर्न सकिने नियमित आम्दानी छ ?

-कुल ब्याज, शुल्क र कर धान्न मूल्य कति बढ्नुपर्छ ?

-ब्रोकरले कुन अवस्थामा, कस्तो सूचनापछि सेयर बिक्री गर्न सक्छ ?

-अपेक्षित समयमा बिक्री नभए ऋण कसरी व्यवस्थापन गर्ने ?

यी प्रश्नको उत्तर स्पष्ट नभए सम्भावित नाफाको प्रक्षेपण अधुरो हुन्छ।

ऋणबाट सेयर कारोबारको निर्णायक पक्ष बजार कता जान्छ भन्ने अनुमान मात्र होइन। अनुमान गलत हुँदा कति क्षति सहन सकिन्छ र ऋण कसरी तिरिन्छ भन्ने तयारी पनि हो। खरिद क्षमता बढ्नुलाई जोखिम सहने क्षमता बढेको ठान्दा लगानीको अवसर आर्थिक दबाबमा बदलिन सक्छ।