करोडौंको कारोबार तान्दै एनपीएल, विजेतालाई डेढ करोड र नेपाली क्रिकेटलाई नयाँ व्यावसायिक उचाइ

काठमाण्डौ । कीर्तिपुरको मैदानमा सोमबारदेखि आठ टोलीबीच उपाधिको प्रतिस्पर्धा सुरु हुँदैछ। तर नेपाल प्रिमियर लिग (एनपीएल)को तेस्रो संस्करणको आकर्षण चौका–छक्का र जितहारमा मात्र सीमित छैन। बढ्दो पुरस्कार राशि, प्रायोजन, प्रसारण अधिकार र फ्रेन्चाइजको लगानीले नेपाली क्रिकेटको व्यावसायिक आकारसमेत विस्तार गरिरहेको छ।

नेपाल क्रिकेट संघ (क्यान)ले प्रतियोगिताको तयारी पूरा भएको जनाउँदै यस संस्करणमा करिब ७० करोड रुपैयाँको कारोबार र २० करोड रुपैयाँ आम्दानी हुने अनुमान सार्वजनिक गरेको छ। यी प्रतियोगिता सुरु हुनुअघिका प्रक्षेपण हुन्; वास्तविक वित्तीय उपलब्धि भने प्रतियोगितापछिको हिसाबले देखाउनेछ। 

कात्तिक ९ देखि मंसिर ५ गतेसम्म कीर्तिपुरस्थित त्रिवि अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट मैदानमा सञ्चालन हुने प्रतियोगिताले खेलाडीको प्रदर्शनसँगै नेपाली खेलकुदमा निजी क्षेत्रको लगानी कति टिकाउ बन्दैछ भन्ने प्रश्नको पनि परीक्षा लिनेछ।

शीर्ष चार टोलीलाई तीन करोड

यसपटक एनपीएलको उपाधि जित्ने टोलीले ट्रफीसँगै एक करोड ५० लाख रुपैयाँ प्राप्त गर्नेछ। उपविजेताले ८० लाख, तेस्रो हुनेले ४० लाख र चौथो स्थानमा रहने टोलीले ३० लाख रुपैयाँ पाउनेछन्। शीर्ष चार टोलीको पुरस्कारमा मात्रै तीन करोड रुपैयाँ खर्च हुनेछ। क्यानले आइतबार आयोजित पत्रकार सम्मेलनमा पुरस्कार घोषणा गरेको हो। 

पुरस्कार वृद्धिले टोलीको प्रतिस्पर्धात्मक उत्साह बढाउनेछ। तर फ्रेन्चाइजको व्यावसायिक सफलतालाई पुरस्कारले मात्र धान्न सक्दैन। खेलाडी अनुबन्ध, प्रशिक्षण, व्यवस्थापन, यात्रा र प्रचारमा हुने खर्च उठाउन टोलीले आफ्नै प्रायोजक तथा अन्य व्यावसायिक स्रोत पनि बलियो बनाउनुपर्ने हुन्छ।

यस अर्थमा मैदानमा उपाधि जित्ने प्रतिस्पर्धासँगै मैदानबाहिर समर्थक र विज्ञापनदाताको विश्वास जित्ने प्रतिस्पर्धा पनि चल्नेछ।

कारोबारको आकार ठूलो हुँदैछ तर अंकमा स्पष्टता आवश्यक

एनपीएलको आर्थिक आकारबारे सार्वजनिक विवरणमा भने फरक–फरक अंक आएका छन्। केही विवरणमा क्यानको कारोबार ७० करोड रुपैयाँ हुने उल्लेख छ। कोषाध्यक्ष पदम खड्कालाई उद्धृत गरिएको अर्को विवरणमा क्यान र फ्रेन्चाइजको कारोबार जोड्दा करिब डेढ अर्ब रुपैयाँ पुग्ने प्रक्षेपण छ। यी अंकको दायरा फरक भएकाले एउटै आम्दानीका रूपमा बुझ्न मिल्दैन। 

विशेषगरी ‘टिकटिङबाटै ७० करोड’ भन्ने विवरणलाई सावधानीपूर्वक बुझ्नुपर्छ। अर्को प्रकाशित विवरणमा टिकटिङलगायत विभिन्न साझेदारी र स्रोत जोडेर क्यानतर्फ ७० देखि ७५ करोड रुपैयाँ कारोबार हुने भनिएको छ। त्यसैले टिकट बिक्री, प्रसारण अधिकार, प्रायोजन र फ्रेन्चाइज कारोबारको छुट्टाछुट्टै विवरण आएपछि मात्र प्रतियोगिताको वास्तविक आर्थिक आकार स्पष्ट हुनेछ। 

कारोबार, आम्दानी र नाफा पनि फरक विषय हुन्। कुल कारोबार ठूलो देखिए पनि प्रतियोगिता सञ्चालन तथा व्यवस्थापनको खर्च कटाएपछि कति रकम बाँकी रहन्छ भन्नेले यसको वित्तीय सफलता निर्धारण गर्नेछ।

प्रसारण अधिकारदेखि डिजिटल बजारसम्म

एनपीएलको व्यावसायिक विस्तारमा मैदानका दर्शकसँगै टेलिभिजन र डिजिटल माध्यमबाट खेल हेर्ने दर्शकको भूमिका बढिरहेको छ। प्रसारण अधिकार, प्रायोजकको ब्रान्ड उपस्थिति र डिजिटल प्रचारले क्रिकेटको लोकप्रियतालाई व्यावसायिक मूल्यमा बदल्ने आधार दिन्छन्।

ब्रान्डका लागि प्रतियोगिता छोटो अवधिमा ठूलो दर्शक समूहसम्म पुग्ने अवसर हो। बैंक तथा वित्तीय संस्था, डिजिटल भुक्तानी सेवा, उपभोग्य वस्तु र अन्य व्यवसायले खेलसँग जोडिएर ग्राहकसँग सम्बन्ध विस्तार गर्न सक्छन्। तर यस्तो लगानी दोहोरिन दर्शकको वास्तविक पहुँच र प्रायोजनबाट प्राप्त उपलब्धि मापन गर्न सकिने हुनुपर्छ।

एनपीएलको व्यावसायिक भविष्यका लागि पहिलो पटक प्रायोजक भित्र्याउनु जति आवश्यक छ, अर्को संस्करणमा उनीहरूलाई टिकाइराख्नु पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुनेछ।

विश्वचर्चित खेलाडीले बढाएको आकर्षण

डेभिड वार्नर, आन्द्रे रसेल, डेभिड मिलर र शाकिब अल हसनजस्ता चर्चित खेलाडी जोडिने विवरणले प्रतियोगिताप्रतिको चासो बढाएको छ। यस्ता खेलाडीसँग खेल्दा नेपाली खेलाडीले उच्चस्तरीय प्रतिस्पर्धा, तयारी र दबाब व्यवस्थापनको अनुभव लिन सक्छन्।

यद्यपि अनुबन्धको घोषणा र प्रतियोगिताभर उपलब्धता एउटै विषय होइनन्। क्यान सचिव पारस खड्काले विदेशी तथा स्वदेशी खेलाडीको सहभागिताबारे सम्बन्धित टोली वा क्यानबाट आधिकारिक पुष्टि गरेर मात्र समाचार सम्प्रेषण गर्न आग्रह गरेका छन्। 

उपलब्ध विवरणअनुसार आईसीसीको मान्यता, डीआरएस प्रविधि र मैदानका सुधारिएका सुविधाले प्रतियोगितालाई थप व्यवस्थित बनाउने अपेक्षा छ। यी व्यवस्थाको प्रभावकारिता भने खेल सञ्चालन, निर्णयको विश्वसनीयता र दर्शकले प्राप्त गर्ने सुविधाबाट मूल्यांकन हुनेछ।

मैदानबाहिर पनि फैलिँदै क्रिकेटको बजार

एनपीएलको आर्थिक प्रभाव टिकट र प्रसारणमा मात्र सीमित रहने छैन। खेलाडी, प्राविधिक टोली र दर्शकको आवागमनले होटल, रेस्टुराँ, यातायात, खानपान तथा खेल सामग्रीको व्यापारमा गतिविधि बढाउन सक्छ। यी सम्भावित प्रभाव हुन्; वास्तविक योगदान मापन गर्न छुट्टै तथ्यांक आवश्यक पर्छ।

यसैबीच, एक्स्ट्रीम इनर्जी ड्रिङ्कले विभिन्न स्थानमा १० फ्यान जोन सञ्चालन गर्ने घोषणा गरेको छ। ठूला स्क्रिनमा निःशुल्क खेल देखाउने तथा संगीत र मनोरञ्जनका गतिविधि आयोजना गर्ने योजनाले मैदान पुग्न नसक्ने दर्शकलाई पनि प्रतियोगितासँग जोड्नेछ।

यस्ता गतिविधिले एनपीएललाई कीर्तिपुरको सीमाभन्दा बाहिर विस्तार गर्दै स्थानीय व्यवसाय र ब्रान्ड प्रवर्द्धनका थप अवसर सिर्जना गर्न सक्छन्।

बढ्दो रकमसँगै पारदर्शिताको अपेक्षा

कारोबार विस्तारसँगै एनपीएलको हिसाबकिताबप्रति सार्वजनिक चासो पनि बढेको छ। उपलब्ध जानकारीअनुसार क्यान अध्यक्ष चतुरबहादुर चन्दले अघिल्ला दुई संस्करणको अडिट रिपोर्ट बोर्डबाट पारित गरेर आईसीसीमा पठाइएको बताएका छन्।

सचिव पारस खड्काले पनि एनपीएलको हिसाब पारदर्शी रहेको र सम्बन्धित निकायमा विवरण बुझाइएको दाबी गरेका छन्।

अब आम्दानीका स्रोत, सञ्चालन खर्च, पुरस्कार, फ्रेन्चाइजसँगको वित्तीय सम्बन्ध र बाँकी रकमको उपयोग स्पष्ट रूपमा सार्वजनिक हुँदा प्रतियोगिताप्रतिको विश्वास थप बलियो हुनेछ। खासगरी एनपीएलबाट प्राप्त रकम घरेलु प्रतियोगिता, युवा खेलाडी र पूर्वाधार विकासमा कसरी परिचालन हुन्छ भन्ने विषय महत्त्वपूर्ण छ।

तेस्रो संस्करणसम्म आइपुग्दा एनपीएलले नेपाली क्रिकेटमा ठूलो व्यावसायिक सम्भावना देखाएको छ। अब त्यो सम्भावनालाई दीर्घकालीन उपलब्धिमा बदल्ने आधार नियमित आम्दानी, खर्चको अनुशासन, विश्वसनीय व्यवस्थापन र नेपाली खेलाडीको विकास हुनेछ।