करोडपति बन्ने सपना, अर्बौं डुबाउने खेल : पर्दामा सेयर बजारका रोमाञ्चक कथा

काठमाण्डौ । स्क्रिनमा हरियो अंक चम्किँदा कसैको सम्पत्ति बढिरहेको हुन्छ, रातो अंक फैलिँदा कसैको वर्षौंको बचत घटिरहेको हुन्छ। तर सेयर बजारको कथा अंकमा मात्रै सीमित हुँदैन। त्यहाँ छिट्टै धनी बन्ने सपना, अवसर छुट्ने डर, सफलताको अहंकार र घाटा स्वीकार गर्न नसक्ने जिद्दी पनि हुन्छ।

यही मानवीय मनोविज्ञानले वित्तीय बजारलाई चलचित्रका लागि रोचक विषय बनाएको छ। कतै एउटा कारोबारीले लुकाएको घाटाले ऐतिहासिक बैंक ढाल्छ। कतै आकर्षक बोलीले सर्वसाधारणको बचत तान्छ। कतै सबैले सुरक्षित ठानेको वित्तीय प्रणालीभित्र संकटको बीउ हुर्किरहेको हुन्छ।

हलिउडदेखि बलिउडसम्म बनेका यस्ता कथालाई कमाउने सूत्र खोजेर भन्दा पैसा र शक्तिले मानिसको निर्णय कसरी बदल्छ भन्ने दृष्टिले हेर्दा अझ अर्थपूर्ण अनुभव मिल्छ।

‘वाल स्ट्रिट’ : सफलताको मूल्य कति ?

सन् १९८७ को Wall Street सेयर बजारमा आधारित चर्चित चलचित्रमध्ये पर्छ। ओलिभर स्टोन निर्देशित चलचित्रमा माइकल डगलसले शक्तिशाली लगानीकर्ता गोर्डन गेको र चार्ली सिनले महत्वाकांक्षी युवा ब्रोकर बड फक्सको भूमिका निर्वाह गरेका छन्।

ठूलो सफलताको खोजीमा रहेको बड शक्तिशाली व्यक्तिको नजिक पुग्छ। त्यसपछि अवसर, भित्री सूचना र नैतिक सीमाबीचको दूरी साँघुरिँदै जान्छ।

यसको आकर्षण कारोबारीको उदयमा मात्र छैन। आफू सफल हुन कति टाढासम्म जाने र त्यस क्रममा कसलाई मूल्य चुकाउन लगाउने भन्ने प्रश्न यसको केन्द्रमा छ।

‘रोग ट्रेडर’ : घाटा लुकाउँदै जाँदा बैंक नै ढल्यो

Rogue Trader (१९९९) निक लिसन र सन् १९९५ मा भएको बेलायतको बेरिङ्स बैंकको पतनसँग जोडिएको वास्तविक घटनामा आधारित छ। इवान म्याकग्रेगरले लिसनको भूमिका निर्वाह गरेका छन्।

चलचित्रमा घाटा स्वीकार गर्नुको सट्टा त्यसलाई लुकाउने र पुरानो नोक्सानी पूर्ति गर्न थप जोखिम लिने क्रम देखिन्छ। एउटा गलत निर्णयलाई अर्को जोखिमपूर्ण निर्णयले छोप्दै जाँदा संकट कसरी नियन्त्रणबाहिर पुग्छ भन्ने यसको मूल कथा हो।

यसले व्यक्तिको महत्वाकांक्षासँगै संस्थाभित्रको निगरानी र जवाफदेहितामाथि पनि प्रश्न उठाउँछ।

‘बोइलर रुम’ र ‘द वुल्फ अफ वाल स्ट्रिट’ : मीठो बोलीपछाडिको ठगी

Boiler Room (२०००) मा छिट्टै पैसा कमाउने सपना बोकेको युवक आक्रामक बिक्री शैली अपनाउने ब्रोकर कम्पनीमा पुग्छ। त्यहाँ सफलताको मापदण्ड ग्राहकको हितभन्दा बिक्री र कमिसन बन्छ।

The Wolf of Wall Street (२०१३) ले जोर्डन बेलफोर्टको जीवनबाट प्रेरित भएर यही संसारलाई अझ भव्य र उन्मत्त रूपमा प्रस्तुत गर्छ। लियोनार्डो डिक्याप्रियो अभिनीत चलचित्रमा साना मूल्यका सेयर बेच्ने धन्दादेखि ठगीबाट बनेको विलासी जीवनसम्मको यात्रा छ। catalog.afi.com

दुवै चलचित्र हेर्दा पर्दामा देखिने महँगा गाडी र उत्सवभन्दा त्यसको पैसा कहाँबाट आयो भन्ने प्रश्न महत्वपूर्ण हुन्छ। ब्रोकरको आत्मविश्वास र आकर्षक प्रस्तुतिले लगानीको गुणस्तर प्रमाणित गर्दैन भन्ने कुरा यी कथाले सम्झाउँछन्।

‘मार्जिन कल’ : संकट थाहा पाएपछि कसलाई बचाउने ?

Margin Call (२०११) एउटा काल्पनिक लगानी संस्थाभित्र संकट सुरु हुँदाका करिब २४ घण्टामा केन्द्रित छ। सन् २००८ को वित्तीय संकटको परिवेशमा बनेको चलचित्रले जोखिमको गम्भीरता पत्ता लागेपछि संस्थाका उच्च अधिकारीले गर्ने निर्णय देखाउँछ।

यहाँ बाहिर बजार सामान्य देखिन सक्छ, तर बन्द कोठाभित्र आफ्नो संस्था कसरी जोगाउने भन्ने हिसाब चलिरहेको हुन्छ।

चलचित्रको तनाव यहीँ छ—आफूसँग भएको जोखिम थाहा पाएपछि अरूलाई बेचेर बाहिरिनु व्यावसायिक चतुर्‍याइँ हो कि नैतिक विफलता ? बजारमा सबै पक्षसँग बराबर सूचना नहुनुको परिणाम यसले प्रभावकारी रूपमा देखाउँछ।

‘द बिग सर्ट’ : सबैले विश्वास गरेको बजारमा शंका गर्नेहरू

The Big Short (२०१५) अमेरिकी आवास कर्जा बजारको कमजोरी पहिल्याउने र त्यसको गिरावटमा दाउ लगाउने केही व्यक्तिको कथा हो। माइकल लुइसको पुस्तकमा आधारित चलचित्रमा क्रिश्चियन बेल, स्टिभ करेल, रायन गोस्लिङ र ब्राड पिटलगायत कलाकार छन्। 

जटिल वित्तीय साधन, कमजोर कर्जा र संस्थागत स्वार्थको सम्बन्धलाई चलचित्रले व्यंग्य तथा नाटकीय शैलीमा बुझाउने प्रयास गर्छ।

यसको रोचक पक्ष बजारविपरीत उभिने पात्र हुन्। तर उनीहरूको अनुमान सही हुँदै जाँदा देखिने उत्साहसँगै अर्को असहज सत्य पनि आउँछ—उनीहरूको कमाइसँग असंख्य मानिसको आर्थिक क्षति जोडिएको हुन्छ।

‘डम्ब मनी’ : मोबाइलको स्क्रिनबाट वाल स्ट्रिटलाई चुनौती

Dumb Money (२०२३) सन् २०२१ को गेमस्टप सेयर प्रकरणमा आधारित छ। किथ गिल र अनलाइन समुदायसँग जोडिएका सर्वसाधारण लगानीकर्ताको सहभागिताले ठूला वित्तीय खेलाडीलाई चुनौती दिएको कथा यसमा प्रस्तुत गरिएको छ।

यसले वित्तीय बजारमा सामाजिक सञ्जाल, सामूहिक उत्साह र व्यक्तिगत विश्वासको शक्ति देखाउँछ। साथै, फरक आर्थिक अवस्था भएका मानिस एउटै कारोबारमा जोडिँदा उनीहरूले लिने जोखिम र त्यसको प्रभाव समान नहुने पक्ष पनि उजागर गर्छ।

चलचित्रलाई साना लगानीकर्ताले सधैं जित्ने कथाका रूपमा मात्र हेर्दा यसको अर्को पाटो छुट्न सक्छ—भीडसँग जोडिएको भावनात्मक लगावले आफ्नै निर्णयलाई कति प्रभावित गर्छ ?

दलाल स्ट्रिटका कथा : ‘गफला’, ‘बाजार’ र ‘द बिग बुल’

भारतीय सेयर बजारका कथा समेट्ने Gafla (२००६) सन् १९९२ को धितोपत्र घोटालाबाट प्रेरित काल्पनिक प्रस्तुति हो। यसमा सामान्य व्यक्तिको महत्वाकांक्षा, बजारमा प्रवेश र आर्थिक सफलतासँगै आउने नैतिक द्वन्द्व देखाइएको छ। 

Baazaar (२०१८) मा सैफ अली खानले शक्तिशाली कारोबारी शकुन कोठारीको भूमिका निर्वाह गरेका छन्। मुम्बईको वित्तीय संसारमा स्थापित हुन खोज्ने युवाको यात्रामार्फत चलचित्रले पैसा, प्रभाव र विश्वासघातको कथा भन्छ।

The Big Bull (२०२१) मा अभिषेक बच्चनले हेमन्त शाह नामको पात्र निर्वाह गरेका छन्। हर्षद मेहताको जीवनबाट प्रेरित भए पनि यो परिवर्तित पात्र र नाटकीय घटनासहितको प्रस्तुति हो। 

यी चलचित्रमा व्यक्तिको उदय आकर्षक देखिन्छ। तर बजारमा प्रभाव जमाउने क्षमता र टिकाउ, पारदर्शी सफलता एउटै कुरा हुन् कि होइनन् भन्ने प्रश्न पनि सँगसँगै आउँछ।

‘स्क्याम १९९२’ : उदय, प्रणालीको कमजोरी र पत्रकारिताको खोज

चलचित्रभन्दा विस्तृत कथा चाहनेका लागि Scam 1992: The Harshad Mehta Story (२०२०) उल्लेखनीय सिरिज हो। प्रतीक गान्धी अभिनीत सिरिजले हर्षद मेहताको उदय, बैंकिङ प्रणालीसँग जोडिएका कारोबार र वित्तीय अनियमितताको खुलासा समेट्छ।

पत्रकार सुचेता दलालको खोजले मेहताको सफलताको कथाभित्र लुकेको घोटाला बाहिर ल्याएको पक्ष पनि सिरिजको महत्वपूर्ण हिस्सा हो।

यसको प्रभावशाली पक्ष एउटा व्यक्तिको व्यक्तित्वसँगै उसलाई प्रभावशाली बन्न दिने संस्थागत वातावरण देखाउनु हो। बजारका चर्चित व्यक्तिप्रतिको आकर्षणबीच प्रश्न सोध्ने र प्रमाण खोज्ने काम किन आवश्यक हुन्छ भन्ने विषय यहाँ बलियो रूपमा आउँछ।

नाटकभन्दा वास्तविकताको चिरफार चाहनेलाई तीन डकुमेन्ट्री

Inside Job (२०१०) ले सन् २००८ को विश्वव्यापी वित्तीय संकटका कारण र जिम्मेवारीबारे खोज गर्छ। चार्ल्स फर्गुसन निर्देशित डकुमेन्ट्रीले वित्तीय क्षेत्रको संकटलाई केही व्यक्तिको गल्तीभन्दा व्यापक संरचनासँग जोडेर हेर्छ।

Enron: The Smartest Guys in the Room (२००५) ले चर्चित कम्पनी एनरोनको पतन, लेखांकनमा हेरफेर र नेतृत्वको व्यवहारको चिरफार गर्छ। बाहिरबाट सफल देखिएको कम्पनीभित्रको अवस्था कति फरक हुन सक्छ भन्ने यसको केन्द्र हो। 

The China Hustle (२०१७) ले अमेरिकी बजारमा प्रवेश गरेका केही चिनियाँ कम्पनीसँग सम्बन्धित वित्तीय अनियमितता र तीबारे खोज गर्ने पात्रको कथा समेट्छ। आकर्षक व्यावसायिक कथाभित्र प्रस्तुत तथ्यलाई कसरी जाँच्ने भन्ने प्रश्न यसले उठाउँछ। 

नेपाली दर्शकका लागि कहाँ जोडिन्छन् यी कथा ?

यी चलचित्रका बजार, कानुन र कारोबारका साधन नेपालको भन्दा फरक छन्। तर अवसर छुट्ने डर, घाटा स्वीकार गर्न नसक्ने मनोविज्ञान, प्रभावशाली व्यक्तिमाथिको अन्धविश्वास र छिटो धनी बन्ने चाहना नेपाली दर्शकलाई पनि अपरिचित लाग्दैनन्।

यी कथा हेर्दा पात्रले कति कमायो भन्ने हिसाबसँगै उसले के लुकायो, कसलाई विश्वास गर्‍यो र गलत निर्णय सच्याउने अवसर कहाँ गुमायो भन्ने प्रश्न राख्न सकिन्छ।

वास्तविक घटनामा आधारित चलचित्रमा पनि घटना संक्षिप्त बनाइएका, पात्र परिवर्तन गरिएका वा संवाद नाटकीय बनाइएका हुन सक्छन्। त्यसैले तिनलाई ऐतिहासिक अभिलेख वा प्रत्यक्ष लगानी निर्देशनका रूपमा लिन मिल्दैन।

तर मनोरञ्जनसँगै बजारको मानवीय पक्ष बुझ्न चाहनेका लागि यी कथामा प्रशस्त सामग्री छ। पर्दामा देखिने सबैभन्दा महँगो गल्ती सेयरको गलत छनोट मात्र हुँदैन—आफू गलत हुनै सक्दिनँ भन्ने विश्वास पनि हुन्छ।