अतिप्रशोधित युरेनियम स्थानान्तरणमा अमेरिका, भेनेजुएला र यूकेसहित IAEA संलग्न

काठमाण्डौ । एप्रिल महिनाको अन्त्यतिरको त्यो रात बाहिरबाट हेर्दा साधारण जस्तो देखिए पनि भेनेजुएलाको काराकास नजिकै रहेको इन्स्टिट्यूट फर साइन्टिफिक रिसर्च (IVIC) भित्रको अवस्था भने पूर्ण रूपमा असाधारण थियो।  

नुसन्धान केन्द्र वरिपरि सुरक्षा कडाइ बढाइएको थियो, प्रवेश–निष्कासनमा कडाइ गरिएको थियो, र सामान्य गतिविधिहरू क्रमशः रोकिँदै गएको संकेत देखिन्थ्यो। 

केही समयमै त्यहाँबाट एउटा बख्तरबन्द सैन्य गाडी अत्यन्त गोप्य रूपमा बाहिरिन्छ र बिना सार्वजनिक जानकारी १६० किलोमिटर टाढा रहेको प्वर्टो काबेल्यो बन्दरगाहतर्फ लामो रात्री यात्रा सुरु गर्छ।

तर, यस घटनालाई केवल एक गोप्य ढुवानीको रूपमा मात्र बुझ्नु पर्याप्त देखिँदैन।  

अर्को दृष्टिकोणबाट हेर्दा, यो भेनेजुएलाभित्रको आन्तरिक संस्थागत पुनर्संरचना र उच्च जोखिमयुक्त वैज्ञानिक सामग्रीको “केन्द्रिकृत सुरक्षा प्रणाली” तर्फको कदम पनि हो।  

केही विश्लेषकहरूका अनुसार, यस्ता संवेदनशील सामग्रीलाई अनुसन्धान संस्थाबाट हटाएर अन्तर्राष्ट्रिय निगरानीमा राखिनु भनेको राज्यको नियन्त्रण क्षमताभन्दा बाहिर जान सक्ने जोखिम व्यवस्थापनको प्रयास पनि हो।

गाडीभित्र रहेको कन्टेनर सामान्य ढुवानी सामग्री थिएन।  

यसलाई विशेष रूपमा बहुस्तरीय सुरक्षा प्रणाली—तापक्रम नियन्त्रण, विकिरण निगरानी, र कम्पन–प्रतिरोधी संरचना—भित्र राखिएको थियो।  

केही दिनपछि मात्र सार्वजनिक भएको विवरणअनुसार, उक्त कन्टेनरमा अतिप्रशोधित युरेनियमका करिब १३ केजी तौलका दुई नमूना थिए, जसलाई अत्यन्त संवेदनशील वैज्ञानिक तथा रणनीतिक सामग्रीका रूपमा वर्गीकृत गरिएको थियो।  

पछि ती सामग्री समुद्री मार्ग हुँदै संयुक्त राज्य अमेरिकातर्फ पठाइएको पुष्टि भयो।

यस प्रक्रियालाई अर्को कोणबाट हेर्दा, यो केवल “हस्तान्तरण” मात्र नभई परमाणु सामग्रीमाथिको विश्वास प्रणाली (trust mechanism)  पुनःपरिभाषित गर्ने प्रयास पनि हो।  

अमेरिका, भेनेजुएला र संयुक्त अधिराज्यबीचको समन्वयसँगै अन्तर्राष्ट्रिय परमाणु ऊर्जा एजेन्सी (IAEA)  को प्राविधिक र अनुगमन भूमिकाले यसलाई पूर्ण रूपमा बहुपक्षीय व्यवस्थापनको उदाहरण बनाएको छ।

IAEA ले यसलाई अत्यन्त योजनाबद्ध र जोखिम–नियन्त्रित प्रक्रिया भनेको छ, जसमा प्रत्येक चरणलाई छुट्टै सुरक्षा तहमा विभाजन गरिएको थियो।

तर, आलोचनात्मक दृष्टिकोणबाट हेर्दा, यस्ता अपरेसनहरू केवल प्राविधिक सुरक्षा उपाय मात्र होइनन्, बरु अन्तर्राष्ट्रिय शक्ति सन्तुलन र प्रभाव विस्तारका सूचक पनि हुन्।  

परमाणु सामग्रीको व्यवस्थापन प्रायः ठूला शक्ति राष्ट्रहरूको सुरक्षा एजेन्डासँग प्रत्यक्ष जोडिएको हुन्छ, जसले साना वा मध्यम आकारका देशहरूको वैज्ञानिक स्वायत्ततामाथि प्रश्न पनि उठाउन सक्छ।

परमाणु विशेषज्ञहरूका अनुसार अतिप्रशोधित युरेनियम, विशेषगरी युरेनियम-२३५ उच्च स्तरमा संवर्धित अवस्थामा, ऊर्जा उत्पादनभन्दा पनि सैन्य प्रयोगको सम्भावनासँग जोडिन्छ। 

त्यसैले यसको सानो मात्रासमेत अन्तर्राष्ट्रिय निगरानीमा अत्यन्त संवेदनशील मानिन्छ।  

तर, अर्कोतर्फ, यही प्रविधि चिकित्सा अनुसन्धान, ऊर्जा विकास र औद्योगिक प्रयोगका लागि पनि महत्वपूर्ण आधार हो, जसलाई पूर्ण रूपमा नियन्त्रण गर्नु वैज्ञानिक प्रगतिमा बाधा पनि बन्न सक्छ भन्ने तर्क पनि उठाइन्छ।

भेनेजुएलाको विगतका इरान, रुस, क्युबा र उत्तर कोरियासँगको कूटनीतिक सम्बन्धलाई आधार मानेर केही विश्लेषकहरूले यस घटनालाई केवल सुरक्षा हस्तान्तरण नभई “राजनीतिक सन्तुलन पुनःसेट” (geopolitical recalibration) को रूपमा पनि व्याख्या गर्छन्।

यसैबीच, ‘एटम्स फर पीस’ अवधारणाले देखाएको ऐतिहासिक दृष्टिकोणअनुसार परमाणु प्रविधिलाई पूर्ण निषेध होइन, नियन्त्रित उपयोगमार्फत शान्तिपूर्ण दिशामा लैजाने प्रयास गरिएको थियो।  

यही परम्पराको आधुनिक रूप मानिने यस्ता स्थानान्तरणहरूले आजको विश्वमा परमाणु शासन (nuclear governance)  लाई अझ जटिल तर संरचित बनाएको देखिन्छ।

अन्ततः, अमेरिकी र बेलायती सहयोगमा सम्पन्न यो गोप्य अभियानलाई केवल सामग्री स्थानान्तरणका रूपमा होइन, सुरक्षा, राजनीति, विज्ञान र अन्तर्राष्ट्रिय विश्वासको बीचमा सन्तुलन कायम गर्ने अत्यन्त संवेदनशील अभ्यासका रूपमा पनि हेर्न सकिन्छ—जहाँ प्रत्येक निर्णय केवल प्राविधिक नभई रणनीतिक अर्थले पनि भरिएको हुन्छ।

 

बीबीसीबाट