आर्थिक सर्वेक्षण : खेती विस्तार तीव्र, बीऊमा आत्मनिर्भर बन्न सकेन, ७६ प्रतिशतभन्दा बढी तरकारी बीउ विदेशबाटै आयात

काठमाण्डौं । नेपालमा तरकारी खेतीको विस्तार तीव्र रूपमा बढिरहे पनि बीऊ उत्पादनमा आत्मनिर्भरता हासिल हुन नसक्दा कृषि क्षेत्र अझै विदेशी बजारमा निर्भर रहेको तथ्य सार्वजनिक भएको छ ।  

आर्थिक सर्वेक्षण २०८२/८३ ले नेपालमा तरकारी उत्पादन बढेपनि त्यसको आधार मानिने गुणस्तरीय बीऊमा गम्भीर परनिर्भरता कायम रहेको देखाएको हो ।

सर्वेक्षणअनुसार देशभर हाल ३ लाख ३२ हजार १३० हेक्टर क्षेत्रफलमा तरकारी खेती भइरहेको छ ।  

यति ठूलो क्षेत्रफलका लागि वार्षिक करिब २ हजार ९ सय ८० टन तरकारी बीऊ आवश्यक पर्ने भएपनि स्वदेशी उत्पादनले त्यसको केवल २३.५ प्रतिशत माग मात्रै धान्न सकेको छ ।  

बाँकी अधिकांश बीऊ भारतसहित विभिन्न विदेशी बजारबाट आयात गर्नुपर्ने अवस्था रहेको छ ।

यसले नेपालको कृषि प्रणाली उत्पादनमा विस्तार भएपनि आधारभूत कृषि सामग्रीमै कमजोर रहेको संकेत गरेको छ ।  

विशेषगरी टमाटर, काउली, बन्दा, गोलभेडा, प्याज तथा अन्य हाइब्रिड तरकारीका बीऊमा विदेशी कम्पनीहरूको वर्चस्व अझै उच्च रहेको जनाइएको छ ।

नेपालमा खेतीयोग्य जमिन, जलवायु र उत्पादन क्षमता पर्याप्त हुँदाहुँदै पनि बीऊ अनुसन्धान, संरक्षण र व्यावसायिक उत्पादन प्रणाली कमजोर हुँदा किसान विदेशी बीऊमा निर्भर हुन बाध्य भएका छन् ।

विदेशी बीऊको मूल्य महँगो हुने, हरेक वर्ष पुनः खरिद गर्नुपर्ने र जलवायु अनुकूलता सधैं सुनिश्चित नहुने भएकाले यसले किसानको लागत र जोखिम दुवै बढाइरहेको छ ।

चालू आर्थिक वर्षको फागुनसम्म सरकारी निकायबाट विभिन्न मौसमी तरकारीका २५ लाख बेर्ना उत्पादन गरिएको तथ्यांक छ ।  

अघिल्लो आर्थिक वर्षमा ४३ लाख ५ हजार बेर्ना उत्पादन भएको थियो ।  

चालू वर्षको अन्त्यसम्म करिब ४० लाख बेर्ना उत्पादन हुने अनुमान गरिएको छ ।

त्यस्तै सरकारी फार्म केन्द्रहरूबाट फागुनसम्म ९६९ किलोग्राम तरकारी बीऊ उत्पादन गरिएको छ ।  

गतआर्थिक वर्षमा २ हजार ५ सय ७ किलोग्राम बीऊ उत्पादन भएको थियो भने चालू वर्षको अन्त्यसम्म २ हजार ५ सय ८७ किलोग्राम उत्पादन हुने प्रक्षेपण गरिएको छ ।

यद्यपि सरकारी उत्पादनको आकार अझै देशको वास्तविक मागको तुलनामा अत्यन्त न्यून रहेको देखिन्छ ।  

बीऊ उत्पादनलाई राष्ट्रिय प्राथमिकतामा नराख्ने हो भने खाद्य सुरक्षा, कृषि आत्मनिर्भरता र किसानको आय वृद्धि लक्ष्य प्रभावित हुन सक्छ ।

स्वदेशी बीऊ अनुसन्धान केन्द्र विस्तार, बीऊ बैंक स्थापना, स्थानीय जात संरक्षण, सरकारी फार्म आधुनिकीकरण तथा निजी क्षेत्रसँग सहकार्य बढाउनुपर्ने देखिएको छ ।  

नेपालले तरकारी उत्पादनमा मात्र होइन, बीऊमै आत्मनिर्भर बन्ने रणनीति नबनाएसम्म कृषि क्षेत्रको वास्तविक रूपान्तरण सम्भव नहुने सर्र्वेेक्षणले देखाएको छ ।