निधारको टीकासँगै पुस्तामा सर्दै छ संस्कृति : नयाँ पुस्तालाई दशैंको अर्थ कसले बुझाउने ?

-सुजता थापा

 

काठमाण्डौ । मान्यजनको हातबाट निधारमा टीका, शिरमा जमरा र भविष्यका लागि आशीर्वाद। दशैंको यो दृश्य धेरै नेपाली परिवारको साझा सम्झना हो। बाल्यकालमा दक्षिणाको उत्साहसँग जोडिएको त्यही क्षण उमेर बढ्दै जाँदा अभिभावकको स्नेह, घरको न्यानोपन र टाढिएका आफन्तको सम्झना बन्न पुग्छ।

तर, टीका किन लगाइन्छ ? जमरा किन उमारिन्छ ? ठूलाबडाबाट आशीर्वाद लिने अभ्यासको अर्थ के हो ? नयाँ पुस्ताले यस्ता प्रश्न गर्दा परिवारभित्र कत्तिको संवाद हुन्छ ?

दशैंका विधि दोहोर्‍याउनु र त्यसको अर्थ अर्को पुस्तासम्म पुर्‍याउनु फरक कुरा हुन्। बालबालिकाले टीका लगाउन सिके पनि त्यससँग जोडिएको सम्मान, आत्मीयता र सम्बन्धको महत्त्व बुझ्ने अवसर पाएनन् भने संस्कृतिको हस्तान्तरण अधुरो रहन सक्छ।

टीका र जमरा : विधिसँगै सम्बन्धको भाषा

दशैंमा टीका र जमरा ग्रहण गर्नु धार्मिक आस्थासँगै पारिवारिक सम्बन्ध व्यक्त गर्ने अवसर पनि हो। मान्यजनले दिने आशीर्वादमा सन्तानको स्वास्थ्य, प्रगति र सुखको कामना हुन्छ। आशीर्वाद थाप्ने अभ्यासमा ज्येष्ठ पुस्ताप्रतिको सम्मान र अपनत्व जोडिन्छ।

घटस्थापनामा बीउ छरेर जमरा उमार्ने, त्यसलाई स्याहार्ने र दशमीमा टीकासँगै ग्रहण गर्ने प्रक्रियाले चाडलाई एक दिनको समारोहभन्दा फराकिलो बनाउँछ। बालबालिकाका लागि यही प्रक्रिया हेर्ने, प्रश्न गर्ने र परिवारसँग काम गर्ने अवसर बन्न सक्छ।

यद्यपि, दशैं मनाउने शैली सबै समुदाय र परिवारमा समान हुँदैन। टीकाको रङ, पूजा गर्ने विधि र आशीर्वादका शब्द फरक हुन सक्छन्। नयाँ पुस्तालाई संस्कृति बुझाउँदा आफ्नो घरको परम्परासँगै अरूका अभ्यासप्रति सम्मान गर्न सिकाउनु पनि आवश्यक छ।

फोटोमा देखिने पर्व, अनुभवबाट बुझिने अर्थ

टीका लगाएको तस्बिरले पर्वको एउटा क्षण सुरक्षित राख्छ। तर त्यसअघि भएको तयारी, मान्यजनको प्रतीक्षा, सँगै बसेर खाएको खाना र भेटघाटका कुराकानीले त्यस क्षणलाई अर्थ दिन्छन्।

सामाजिक सञ्जालमा शुभकामना दिनु र तस्बिर बाँड्नु उत्सवको हिस्सा हुन सक्छ। त्यससँगै परिवारभित्र चाडबारे संवाद गर्ने समय निकाल्दा नयाँ पुस्ताले बाहिरी दृश्यसँगै यसको भावनात्मक पक्ष पनि बुझ्न सक्छ।

हजुरआमाले आफ्नो बाल्यकालको दशैं सुनाउनु, हजुरबुबाले परिवारमा चलिआएको आशीर्वादको अर्थ बताउनु वा अभिभावकले पुराना तस्बिर देखाउँदै आफन्त चिनाउनु—यस्ता सामान्य गतिविधिबाट पनि सांस्कृतिक स्मृति अर्को पुस्तासम्म पुग्छ।

‘यसै गर्नुपर्छ’ भन्दा ‘किन गरिन्छ’ बुझाउनुस्

बालबालिका र युवाले परम्पराबारे प्रश्न गर्नु संस्कृतिबाट टाढिनु मात्रै होइन। त्यो बुझ्ने चासो पनि हुन सक्छ।

‘पहिलेदेखि चलिआएको हो’ भनेर प्रश्न टार्नुभन्दा परिवारमा त्यो अभ्यास कसरी सुरु भयो, त्यसले के अर्थ राख्छ र आफूलाई किन प्रिय लाग्छ भन्ने अनुभव सुनाउन सकिन्छ। कुनै विषयको उत्तर थाहा छैन भने सँगै खोज्ने र ज्येष्ठ सदस्यसँग सोध्ने अभ्यास पनि उपयोगी हुन्छ।

अर्थ बुझेर गरिएको सहभागिताले परम्परासँग व्यक्तिगत सम्बन्ध बनाउन मद्दत गर्छ। डर, दबाब वा लाजका कारण गरिएको सहभागिताभन्दा जिज्ञासा र अपनत्वबाट बनेको सम्बन्ध टिकाउ हुन सक्छ।

दर्शक होइन, सहभागी बनाऔँ

संस्कृति सुनेर मात्रै होइन, सहभागी भएर पनि सिकिन्छ। उमेरअनुसार जमरामा पानी हाल्ने, टीकाको सामग्री मिलाउने, घर सजाउने, पाहुनालाई स्वागत गर्ने वा ज्येष्ठ सदस्यलाई सघाउने जिम्मेवारी दिन सकिन्छ।

यस्तो सहभागिता छोरी वा महिलाको जिम्मेवारीमा मात्रै सीमित हुनु हुँदैन। घरको काम, खाना बनाउने तयारी र पाहुनाको सत्कारमा सबैको सहभागिताले चाडसँगै सहकार्य र समानताको अभ्यास पनि सिकाउँछ।

परम्पराको हस्तान्तरणमा विधिभन्दा व्यवहार प्रभावकारी हुन सक्छ। ठूलाले आपसमा सम्मानपूर्वक बोलेको, काम बाँडेको र कमजोर सदस्यलाई साथ दिएको देख्दा बालबालिकाले पर्वका मानवीय मूल्य प्रत्यक्ष अनुभव गर्छन्।

विदेशमा पनि सम्भव छ सांस्कृतिक निरन्तरता

अध्ययन, रोजगारी वा बसाइँसराइका कारण परिवारका सबै सदस्य एकै ठाउँमा हुन नसक्न सक्छन्। त्यसले संस्कृति हस्तान्तरण गर्ने माध्यम बदल्न सक्छ, सम्भावना समाप्त गर्दैन।

भिडियो संवादबाट मान्यजनको आशीर्वाद लिने, बालबालिकालाई आफन्तसँग परिचय गराउने, घरमै सम्भव हुने तयारीमा सहभागी गराउने र पारिवारिक कथा सुनाउने उपाय अपनाउन सकिन्छ।

विदेशमा हुर्किएका बालबालिकालाई आफ्नो परिवारको चाड बुझाउँदा उनीहरूले अनुभव गरिरहेका अन्य संस्कृतिप्रति पनि सम्मान राख्न सिकाउनु महत्त्वपूर्ण हुन्छ। आफ्नोपनको भावना अरूलाई अस्वीकार गरेर मात्र बलियो बन्ने होइन।

संस्कारसँगै संवेदनशीलता पनि

दशैं परिवार जोड्ने अवसर हो भने आर्थिक अवस्था, उमेर, लिङ्ग वा व्यक्तिगत विश्वासका कारण कसैलाई असहज बनाउने व्यवहारमाथि पनि विचार गर्नुपर्छ।

दक्षिणाको रकम तुलना गर्ने, महँगा कपडा वा भोजलाई प्रतिष्ठाको मापदण्ड बनाउने र चाड मनाउन ऋणको दबाब सिर्जना गर्ने अभ्यासले आत्मीयतालाई कमजोर बनाउन सक्छ। नयाँ पुस्तालाई पर्वको महत्त्व बुझाउँदा खर्चभन्दा सम्बन्ध र देखावटभन्दा सहभागितालाई प्राथमिकता दिन सकिन्छ।

ज्येष्ठ नागरिकको स्वास्थ्य, बालबालिकाको सहजता र फरक आस्था राख्ने सदस्यको भावनाप्रति सम्मान पनि पारिवारिक संस्कारकै हिस्सा हो।

टीका पुछिन्छ, जमरा ओइलाउँछ। तर टीका लगाउँदा पाएको स्नेह, सँगै बसेर सुनेका कथा र परिवारबाट सिकेको व्यवहार लामो समयसम्म सम्झनामा रहन सक्छ। नयाँ पुस्तासम्म पुर्‍याउनुपर्ने दशैंको सम्पदा त्यही अनुभवमा पनि छ।