नेप्से २.२८ प्रतिशत बढ्दा सुन १९ प्रतिशत उक्लियो, अब पैसा कहाँ लगाउने ?

काठमाण्डौ । एक वर्षअघि नेप्से २,५९६.१२ अंकमा थियो। गत शुक्रबार २,६५५.२२ अंकमा बन्द भयो। यो अवधिमा नेप्सेको मूल्य सूचक २.२८ प्रतिशत बढ्यो। उही मितिबीच नेपाली बजारमा छापावाल सुन तोलाको २ लाख ३७ हजार ८०० रुपैयाँबाट २ लाख ८३ हजार रुपैयाँ पुग्यो। सुनको प्रकाशित मूल्य करिब १९ प्रतिशत बढ्यो। तर माघको कीर्तिमानी मूल्यमा सुन किनेका लगानीकर्ताका लागि शुक्रबारको भाउ करिब १६.६ प्रतिशत कम थियो। एउटै सम्पत्तिमा किनेको मितिले नाफा र घाटाको तस्वीर बदलिदियो।

नेपालमा सेयरबाहेक सरकारी ऋणपत्र, बैंकको मुद्दती निक्षेप, संस्थागत ऋणपत्र, सुन, भाडा आउने सम्पत्ति र निजी व्यवसायमा पैसा लगाउन सकिन्छ। यीमध्ये केहीले कुनै अवधिमा नेप्सेलाई उछिन्न सक्छन्। तर साँवा सुरक्षित हुनु, चाहेको बेला पैसा निकाल्न सक्नु र महँगी काटेर उच्च प्रतिफल पाउनु फरक कुरा हुन्। कात्तिकका दर हेर्दा यो फरक अझ प्रस्ट हुन्छ। 

अहिले कुन विकल्पमा कति दर?

लगानीको विकल्प	भेटिएको दर वा मूल्य परिवर्तन	मुख्य जोखिम वा सर्त
नबिलको एकवर्षे साधारण मुद्दती	२.८०% वार्षिक	योग्य बचत र मुद्दती जोडेर सदस्य संस्थापिच्छे प्रतिव्यक्ति रु. ५ लाखसम्म निक्षेप सुरक्षण
नबिलको एकवर्षे रेमिट्यान्स मुद्दती	३.८०% वार्षिक	रेमिट्यान्स खाताको योग्यता र सर्त लागू
सरकारी ट्रेजरी बिल	९१ दिने १.०१%, ३६४ दिने १.१३%	नोभेम्बर ३ मा राष्ट्र बैंकले देखाएको वार्षिक दर। अर्को बोलकबोलमा दर फरक हुन सक्छ
आठवर्षे विकास ऋणपत्र २०९१	२.४०% कटअफ दर	कात्तिक १८ को बोलकबोल। अवधि नसकिँदै बेच्दा मूल्य र खरिदकर्ता दुवै महत्त्वपूर्ण
नागरिक बचतपत्र २०८७	६.५०% वार्षिक	अघिल्लो निष्कासनको दर। प्राथमिक बिक्री बन्द भइसकेको छ
वैदेशिक रोजगार बचतपत्र २०८७	७.५०% वार्षिक	अघिल्लो निष्कासनको दर। लक्षित समूहका लागि जारी गरिएको
राष्ट्रिय वाणिज्य बैंकको सातवर्षे ऋणपत्र २०८९	६.००% वार्षिक कुपन	असोजमा निष्कासित उदाहरण। दोस्रो बजारमा किनेको मूल्यअनुसार प्रतिफल फरक
छापावाल सुन	करिब १९% एकवर्षे मूल्य वृद्धि	विगतको मूल्य परिवर्तन। खरिद–बिक्रीको फरक, ज्याला र भण्डारण खर्च समावेश छैन

तालिकाका ब्याजदर कर कट्टीअघिका हुन्। मुद्दतीको दर एउटा बैंकको प्रकाशित उदाहरण हो। ऋणपत्रका दर सम्बन्धित निष्कासनका हुन्। सुनको आँकडा नोभेम्बर ६, २०२५ देखि नोभेम्बर ६, २०२६ सम्मको हो।

नेप्सेभन्दा माथि देखिएको मुद्दती पनि महँगीभन्दा तल

नबिलको २.८० प्रतिशतको एकवर्षे मुद्दतीमा पाँच लाख रुपैयाँ राखेको उदाहरण लिऊँ। वार्षिक ब्याज १४ हजार रुपैयाँ हुन्छ। गैरव्यावसायिक ब्याज आम्दानीमा प्राकृतिक व्यक्तिलाई लागू हुने ६ प्रतिशत कर कट्टीपछि हातमा १३ हजार १६० रुपैयाँ पर्छ। करपछिको दर २.६३ प्रतिशत भयो। यो दर माथि उल्लेख गरिएको एकवर्षे नेप्से मूल्य वृद्धिभन्दा बढी छ। तर नेप्सेको २.२८ प्रतिशतमा नगद लाभांश, कारोबार शुल्क र कर जोडिएका छैनन्। मुद्दतीको २.८० प्रतिशत पनि अहिलेको प्रस्तावित दर हो, गत वर्ष यही अवधिमा लगानीकर्ताले पाएको दरको हिसाब होइन।

नेपाल राष्ट्र बैंकको भदौ मसान्तसम्मको तथ्यांकमा वार्षिक उपभोक्ता मुद्रास्फीति ६.३४ प्रतिशत र वाणिज्य बैंकहरूको भारित औसत निक्षेप ब्याजदर ३.११ प्रतिशत थियो। महँगी आगामी एक वर्ष पनि ६.३४ प्रतिशतमै रहने मान्ने हो भने, ६ प्रतिशत ब्याजकर लाग्ने लगानीले क्रयशक्ति जोगाउन करअघि करिब ६.७४ प्रतिशत कमाउनुपर्छ। यो उदाहरणमा ६.५० प्रतिशतको बचतपत्रले करपछि ६.११ प्रतिशत दिन्छ। ७.५० प्रतिशतको बचतपत्रले करपछि ७.०५ प्रतिशत दिन्छ। महँगी बदलिँदा यो हिसाब पनि बदलिन्छ।

मुद्दतीमा सुरक्षा खोज्नेले प्रति खाता र प्रति संस्था बीचको फरक बुझ्नुपर्छ। निक्षेप तथा कर्जा सुरक्षण कोषको पाँच लाख रुपैयाँको सीमा सदस्य संस्थापिच्छे एक प्राकृतिक व्यक्तिको बचत र मुद्दती खाताको संयुक्त रकममा लागू हुन्छ। एउटै बैंकमा दुईवटा मुद्दती खाता खोलेर सुरक्षण सीमा दोब्बर हुँदैन। सहकारीको बचत वा बैंकले जारी गरेको ऋणपत्रलाई यही बैंक निक्षेप सुरक्षणभित्र परेको मान्न मिल्दैन। 

सरकारी ऋणपत्र सुरक्षित भए पनि सबैको ब्याज उस्तै हुँदैन

सरकारी ऋणपत्रमा लगानीकर्ता सरकारको ऋणदाता बन्छ। छोटो अवधिको ट्रेजरी बिल र आठवर्षे विकास ऋणपत्रको उद्देश्य फरक हुन्छ। ट्रेजरी बिलमा छोटो अवधिका लागि पैसा राख्न सकिन्छ। विकास ऋणपत्रमा लामो समयका लागि दर तय हुन्छ। यसपालि ३६४ दिने ट्रेजरी बिलको दर १.१३ प्रतिशत र आठवर्षे विकास ऋणपत्रको कटअफ २.४० प्रतिशत देखिनुले सरकारी साधन हुँदैमा मुद्दतीभन्दा बढी ब्याज पाइँदैन भन्ने देखाउँछ। 

नागरिक तथा वैदेशिक रोजगार बचतपत्रको अघिल्लो निष्कासनले बढी ब्याज दिएको थियो। तर पुरानो कुपन हेरेर आजै त्यही दरमा पैसा राख्न पाइन्छ भन्ने हुँदैन। नयाँ निष्कासनका लागि सार्वजनिक ऋण व्यवस्थापन कार्यालयको सूचना, आवेदन अवधि र योग्यता हेर्नुपर्छ। दोस्रो बजारबाट लिने हो भने खरिद मूल्य, बाँकी अवधि र कारोबारको उपलब्धताले प्रतिफल निर्धारण गर्छ। 

बैंकको ऋणपत्रमा ६ प्रतिशत देख्दा खरिद मूल्य पनि हेर्नुपर्छ

नेपाल धितोपत्र बोर्डले स्वीकृत गरेको राष्ट्रिय वाणिज्य बैंकको सातवर्षे ऋणपत्रमा अंकित मूल्य प्रतिकित्ता एक हजार रुपैयाँ र वार्षिक कुपन ६ प्रतिशत छ। अंकित मूल्यमा किन्दा वर्षको ६० रुपैयाँ ब्याज आउँछ। दोस्रो बजारमा त्यही कित्ता १,०५० रुपैयाँ तिरेर किने ब्याज रकम ६० रुपैयाँ नै रहन्छ, तर तिरेको मूल्यमा वार्षिक ब्याजको अनुपात ५.७१ प्रतिशत हुन्छ। परिपक्वतामा अंकित मूल्य नै फिर्ता भए खरिद गर्दा तिरेको थप ५० रुपैयाँ पनि प्रतिफलको हिसाबमा घट्छ। 

त्यसैले ऋणपत्र छान्दा कुपनसँगै परिपक्वतासम्मको प्रतिफल, जारीकर्ताको वित्तीय अवस्था, ऋणपत्र सुरक्षित वा असुरक्षित के हो र बीचमै बेच्न सकिने अवस्था हेर्नुपर्छ। नियमित ब्याज चाहिने र परिपक्वतासम्म पर्खन सक्ने लगानीकर्ताका लागि यो मुद्दतीभन्दा बढी आम्दानी दिने विकल्प हुन सक्छ। त्यसको सट्टा लगानीकर्ताले जारीकर्ताको भुक्तानी जोखिम र दोस्रो बजारमा किनबेचको जोखिम लिन्छ। 

घरजग्गामा भाउ बढ्ने आशाभन्दा भाडाको हिसाब पहिले

राष्ट्र बैंकको अध्ययनले गत आर्थिक वर्ष घरजग्गा कारोबार संख्या ४.७४ प्रतिशत बढेको जनाएको छ। कारोबार संख्या बढ्नु र किनेको घरको मूल्य वा भाडा बढ्नु अलग कुरा हुन्। घर वा व्यावसायिक सटरको प्रतिफल निकाल्दा खरिद तथा दर्तामा लागेको कुल रकमलाई आधार मानेर भाडाबाट खाली अवधि, मर्मत, कर र व्यवस्थापन खर्च घटाउनुपर्छ। 

उदाहरणका लागि, कुल २ करोड रुपैयाँ परेको सम्पत्तिको मासिक भाडा ७० हजार रुपैयाँ छ भने पूरै वर्ष भाडामा बस्दा कुल भाडा ८ लाख ४० हजार रुपैयाँ अर्थात् ४.२ प्रतिशत हुन्छ। वर्षमा एक महिना खाली रह्यो र मर्मत, कर तथा अन्य सञ्चालन खर्च १ लाख २० हजार रुपैयाँ लाग्यो भने खुद भाडा ६ लाख ५० हजार रुपैयाँमा झर्छ। ऋणको ब्याज र सम्पत्तिको मूल्य परिवर्तन जोड्नुअघि खुद भाडा प्रतिफल ३.२५ प्रतिशत मात्र हुन्छ। कर्जा लिएर किन्दा किस्ता धान्न सक्ने नगद प्रवाह छुट्टै हिसाब गर्नुपर्छ।

भाडा आउने घर, सटर वा गोदामको तुलनामा खाली जग्गाको प्रतिफल भविष्यमा बेच्ने मूल्यमा बढी निर्भर हुन्छ। दुवैमा लालपुर्जा, रोक्का, बाटोको कानुनी पहुँच र भवन भए स्वीकृत नक्सा जाँच्नुपर्छ। भाडाका लागि किन्दा छिमेकमा मागिएको भाडाभन्दा वास्तवमा सम्झौता भएको भाडा र खाली रहने अवधि बढी काम लाग्ने सूचना हुन्।

सुनमा नाफा मूल्यबाट आउँछ निजी व्यवसायमा नगद प्रवाहबाट

सुनले यो एक वर्षमा नेप्सेको मूल्य सूचकलाई उछिन्यो। तर सुनबाट नियमित ब्याज वा भाडा आउँदैन। नेपाली मूल्यमा अन्तर्राष्ट्रिय भाउसँगै रुपैयाँको विनिमय दरको प्रभाव पर्छ। गहनामा तिरेको ज्याला र बेच्दा हुने कटौतीका कारण महासंघले प्रकाशित गरेको मूल्य जति बढ्यो, लगानीकर्ताको हातमा त्यति नै नाफा पर्दैन। बिल, शुद्धता र व्यापारीको फिर्ता खरिद सर्तले वास्तविक प्रतिफल बदल्छन्। 

निजी व्यवसायमा भने बढी प्रतिफलको सम्भावनासँगै साँवा गुम्ने जोखिम पनि बढी हुन्छ। गोदाम भाडा, कृषि उपज प्रशोधन वा उपकरण भाडाजस्ता क्षेत्रमा लगानीको आधार अनुमानित बिक्रीभन्दा ग्राहक सम्झौता, उठेको नगद र खर्च कटाएपछिको नाफा हो। साझेदारीमा पस्दा लेखापरीक्षित हिसाब, पुरानो ऋण, कर दायित्व, नाफा बाँडफाँट र आफ्नो हिस्सा बेचेर निस्कने लिखित व्यवस्था हेर्नुपर्छ। धितोपत्र बोर्डको विशेष लगानी कोषसम्बन्धी नियमावलीअन्तर्गत निजी इक्विटीको औपचारिक बाटो पनि छ। त्यसमा सहभागी हुन कोषको योग्यता, शुल्क र पैसा फिर्ता हुने सर्त हेर्नुपर्छ। 

सेयरभन्दा बढी प्रतिफल खोज्दा एउटै मापदण्ड लगाउनुपर्छ

छिट्टै चाहिने रकमका लागि योग्य मुद्दती वा छोटो सरकारी साधनको काम पैसा उपलब्ध गराउनु र साँवा जोगाउनु हो। निश्चित अवधिसम्म राखेर नियमित आय खोज्दा बचतपत्र वा वित्तीय अवस्था जाँचिएको जारीकर्ताको ऋणपत्र तुलना गर्न सकिन्छ। उच्च प्रतिफल खोज्दा सुन, खुद भाडा बलियो भएको सम्पत्ति वा प्रमाणित नगद प्रवाह भएको व्यवसाय विकल्प हुन्। यी तीनमा नाफा कति हुन्छ भन्ने खरिद मूल्य र बिक्री वा आम्दानीको वास्तविक हिसाबले तय गर्छ।

कुन विकल्पले सेयरलाई उछिन्यो भन्ने निष्कर्ष निकाल्न उही अवधि, उही रकम र कर तथा खर्चपछिको कुल प्रतिफल तुलना गर्नुपर्छ। सेयरमा मूल्य परिवर्तनसँग नगद लाभांश जोडिन्छ। ऋणपत्रमा ब्याजसँग खरिद र बिक्री मूल्यको फरक जोडिन्छ। घरमा खुद भाडासँग बिक्रीपछिको लाभ जोडिन्छ। त्यसपछि मात्रै प्रश्नको पूरा उत्तर आउँछ। कति कमाइयो र त्यो कमाउन कति समय पैसा बाँधियो तथा कति साँवा जोखिममा राखियो?