ईरानको ४००० वर्ष पुरानो सभ्यता : जसलाई ग्रीस र रोमले मेटाउन सकेनन्, ट्रम्पले के सक्लान् !

काठमाण्डौ । अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले ईरानको ‘सम्पूर्ण सभ्यता’ आज रात नै नष्ट हुन सक्ने चेतावनी दिएका छन्। तर ईरान कुनै नयाँ देश होइन। यो ४००० वर्षभन्दा पुरानो सभ्यताको देश हो, जसलाई ग्रीस र रोम जस्ता शक्तिशाली साम्राज्यहरूले पनि पूरै मेटाउन सकेनन्।

ईरानको इतिहास ईसा पूर्व दोस्रो सहस्राब्दी (२००० ईसा पूर्व) बाट सुरु हुन्छ। मध्य एसियाबाट मेडियन र फारसी कबीला ईरानी पठारमा आएर बसेका थिए। यी जनजातिहरू भारत आएका आर्यहरूसँग निकट सम्बन्धित मानिन्छन्। त्यसभन्दा पनि पहिले (३००० ईसा पूर्वतिर) एलामाइट सभ्यता फस्टाएको थियो।

ईरानको इतिहासलाई मुख्य रूपमा तीन युगमा विभाजन गर्न सकिन्छ :

-पूर्व-इस्लामिक प्राचीन काल (५५९ ईसा पूर्वदेखि ६५१ ईस्वीसम्म)

-इस्लामी युग (६५१ ईस्वीदेखि १८०० ईस्वीसम्म)

-आधुनिक युग (१८०० देखि हालसम्म)

हखामनी साम्राज्य : विश्वको पहिलो ठूलो फारसी साम्राज्य

ईरानको गौरवपूर्ण इतिहास महान साइरस द्वितीय (साइरस द ग्रेट) बाट सुरु हुन्छ। उनले सन् ५५० ईसा पूर्वमा हखामनी (एकमेनिड) साम्राज्यको स्थापना गरे। यो साम्राज्य इतिहासकै सबैभन्दा विशालमध्ये एक थियो: पश्चिममा बाल्कन प्रायद्वीपदेखि पूर्वमा भारतको सिंधु घाटीसम्म फैलिएको थियो।

साइरस महानलाई सहिष्णु शासक मानिन्छ। उनले प्रजालाई आफ्नो भाषा बोल्न र धर्म पालन गर्न स्वतन्त्रता दिएका थिए। उनको नाममा ‘साइरस सिलिन्डर’ प्रसिद्ध छ, जसलाई विश्वको पहिलो मानवअधिकार घोषणापत्र मानिन्छ।

दारियस महानको शासनकालमा साम्राज्य चरमोत्कर्षमा पुग्यो। उनले तीन महाद्वीप (एशिया, अफ्रिका र यूरोप) बीच नियमित यातायात र डाक सेवाको सुरुवात गरे। फारसी साम्राज्यले विश्वलाई पहिलो पटक ठूला सडकहरू र सञ्चार प्रणाली दियो।

यो साम्राज्य ग्रीकहरूसँगको लडाइँ र सिकन्दर महानको आक्रमणपछि कमजोर भयो। सन् ३३० ईसा पूर्वतिर यसको पतन भयो।

ईरानलाई पुरानो समयमा ‘फारस’ भनेर चिनिन्थ्यो। यो नाम २० औं शताब्दीसम्म पनि प्रयोग हुन्थ्यो। फारसी साम्राज्यबाट नै मध्यपूर्वका धेरै देशहरूको इतिहास जन्मिएको मानिन्छ।

ट्रम्पको हालको धम्कीले यो प्राचीन सभ्यतालाई जोखिममा पारेको छ। ईरान ४००० वर्षदेखि निरन्तर अस्तित्वमा रहेको एक मात्र सभ्यतामध्ये एक हो, जसलाई न ग्रीसले, न रोमले र न त अन्य कुनै आक्रमणकारीले पूरै मेटाउन सके।

अहिले अमेरिका-ईरान द्वन्द्व चरममा छ। ट्रम्पले ईरानका पुल, विद्युत गृह र पूर्वाधार नष्ट गर्ने चेतावनी दिएका छन्। विश्व इतिहासका ज्ञाताहरू भन्छन्: यति पुरानो सभ्यता मेटाउन सजिलो छैन।

-(विदेशी सञ्चारमाध्यमहरुबाट संकलित सूचनाका आधारमा तयार रिपोर्ट)