इरान–इजरायल द्वन्द्वले चर्कियो मल अभाव, विश्व बजारमा रासायनिक मलको मूल्य फेरि उकालो

काठमाण्डौँ । अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा रासायनिक मलको मूल्यमा पुनः तीव्र वृद्धि देखिएको छ ।

विश्व बैंकले सार्वजनिक गरेको रासायनिक मल मूल्य सूचकांकअनुसार सन् २०२६ को पहिलो त्रैमासमा मलको औसत मूल्य १२ प्रतिशतले बढेको छ । 

पछिल्ला सात त्रैमासमध्ये यो छैटौं पटकको वृद्धि हो । हालको मूल्य स्तर अक्टोबर २०२२ यताकै उच्च रहेको प्रतिवेदनमा उल्लेख गरिएको छ ।

विश्व बैंकको ‘अप्रिल २०२६ कमोडिटी मार्केट्स आउटलुक’ प्रतिवेदनले इरान–इजरायल द्वन्द्वका कारण Strait of Hormuz  मा आएको अवरोधलाई मूल्य वृद्धिको मुख्य कारण मानेको छ ।  

उक्त समुद्री मार्ग प्रभावित भएपछि मलको विश्वव्यापी आपूर्ति प्रणालीमा समस्या उत्पन्न भएको र त्यसले अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा दबाब सिर्जना गरेको जनाइएको छ ।  

सबै प्रकारका मलमध्ये युरियाको मूल्य सबैभन्दा धेरै बढेको प्रतिवेदनले देखाएको छ ।

विश्व बैंकका अनुसार अहिलेको मूल्य वृद्धि सन् २०२१–२२ को संकट अवधिको तुलनामा कम भए पनि किसानहरूको मल खरिद गर्ने क्षमता भने कमजोर हुँदै गएको छ ।  

बढ्दो मल मूल्यका कारण कृषि उत्पादन लागत महँगिएको र त्यसले खाद्य सुरक्षा तथा कृषि प्रणालीमा चुनौती थपिएको उल्लेख गरिएको छ ।

प्रतिवेदनले उत्तरी गोलार्धका किसानहरूले आवश्यक मलको ठूलो हिस्सा पहिल्यै सुरक्षित गरिसकेकाले तत्काल गम्भीर संकट नआएको जनाएको छ ।  

साथै, रूस–युक्रेन युद्धपछिको अवस्थाजस्तो प्राकृतिक ग्यासको मूल्यमा असामान्य वृद्धि नभएको र पश्चिम एसियाबाट हुने केही व्यापार स्थलमार्गतर्फ मोडिएकाले असर अपेक्षाकृत सीमित रहेको उल्लेख गरिएको छ ।

नाइट्रोजन तथा फस्फेटमा आधारित मल उत्पादनको लागत बढ्दै जानु र विश्वव्यापी माग उच्च रहनुले सन् २०२६ भरि मलको मूल्य उच्च रहने अनुमान गरिएको छ ।  

विश्व बैंकले यस वर्ष मल मूल्य सूचकांक ३० प्रतिशतभन्दा बढीले वृद्धि हुन सक्ने प्रक्षेपण गरेको छ ।  

तर, नयाँ आपूर्ति बजारमा आएर निर्यात सहज बनेमा सन् २०२७ मा मूल्य घट्न सक्ने अपेक्षा पनि गरिएको छ ।

युरियाको मूल्य फेब्रुअरीयता ८० प्रतिशतले बढेर प्रतिटन ८५० डलरभन्दा माथि पुगेको छ ।  

यो अप्रिल २०२२ पछिकै उच्च बिन्दू हो । सल्फरको मूल्य दोब्बर भएपछि र निर्यात प्रतिबन्धका कारण आपूर्ति घट्दा डीएपी मलको मूल्य पनि बढेको छ ।

पोटासको मूल्यमा वृद्धि भएपनि यसको आपूर्ति अवस्था अन्य मलको तुलनामा केही सहज रहेको प्रतिवेदनले जनाएको छ ।

पश्चिम एसिया नाइट्रोजनमा आधारित मल उत्पादनको प्रमुख केन्द्र मानिन्छ ।

विशेषगरी हर्मुज जलमार्गमार्फत हुने निर्यात प्रभावित भएपछि विश्व बजारमा आपूर्ति अभाव चर्किएको हो ।  

यसको प्रभाव अन्तर्राष्ट्रिय मल मूल्यमा प्रत्यक्ष रूपमा देखिएको छ ।

प्रतिवेदनले विश्व खाद्य प्रणालीलाई सुरक्षित राख्न तत्काल समन्वित कदम आवश्यक रहेको औंल्याएको छ ।  

आपूर्ति श्रृंखला सुदृढ बनाउने, वैकल्पिक व्यापार मार्ग विकास गर्ने तथा कृषि क्षेत्रमा लगानी विस्तार गर्नुपर्ने सुझाव दिइएको छ ।

International Fertilizer Association का अनुसार विश्वव्यापी युरिया निर्यातमा पश्चिम एसियाको हिस्सा करिब २५ प्रतिशत रहेको छ ।  

यस्तै, युरिया उत्पादनमा प्रयोग हुने अमोनियाको विश्व निर्यातमा पनि यस क्षेत्रको हिस्सा १५ प्रतिशतभन्दा बढी छ ।  

यही क्षेत्रबाट निर्यात अवरुद्ध हुँदा विश्वभर कृषि लागत थप बढ्ने जोखिम बढेको प्रतिवेदनले जनाएको छ ।

द्वन्द्वका कारण इरानले अमोनिया उत्पादन पूर्ण रूपमा बन्द गरेको छ भने कतारका औद्योगिक पूर्वाधारमा क्षति पुगेपछि युरिया, अमोनिया र सल्फर उत्पादन रोकिएको छ ।  

भारतले पनि तरल प्राकृतिक ग्यासको आपूर्ति घटेपछि युरिया तथा अमोनिया उत्पादन कटौती गरेको छ ।  

उता, प्रमुख उत्पादक China ले निर्यातमा कडाइ गरेपछि बजारमा थप अनिश्चितता बढेको छ ।

यी सबै कारणले अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा मलको मूल्य लगातार उकालो लागेको छ ।  

किसानहरूको मल खरिद क्षमता सन् २०२२ को मध्ययताकै कमजोर अवस्थामा पुगेको प्रतिवेदनले उल्लेख गरेको छ ।  

सन् २०२६ को सुरुवातमा स्थिर रहेको डीएपीको मूल्य अप्रिलमा १० प्रतिशतभन्दा बढीले बढेको छ ।

सल्फरजस्ता कच्चा पदार्थको मूल्य जनवरीयता दोब्बर भएपछि उत्पादन लागतमा ठूलो वृद्धि भएको र त्यसको असर डीएपीको बजार मूल्यमा परेको जनाइएको छ ।  

यसरी रासायनिक मल महँगिँदा आगामी खेती सिजनमा विश्वभरका किसानहरूको उत्पादन लागत थप बढ्ने देखिएको छ ।

एजेन्सी