युक्रेन युद्धमा स्टारलिंक किन यति महत्वपूर्ण बन्यो ?

 

काठमाण्डौ । रुस–युक्रेन युद्धले आधुनिक युद्ध केवल हतियार, सैनिक र गोला–बारुदमा मात्र निर्भर हुँदैन भन्ने स्पष्ट गरिसकेको छ। सूचना, सञ्चार र प्रविधि पनि युद्धको निर्णायक अस्त्र बन्न सक्छन्। यही कारण अमेरिकी अर्बपति एलन मस्कको कम्पनी स्पेसएक्सले सञ्चालन गर्ने स्टारलिंक इन्टरनेट युक्रेनका लागि युद्धमैदानको अत्यन्त महत्वपूर्ण पूर्वाधार बनेको छ।

स्टारलिंकले युक्रेनी सैनिकबीच सञ्चार कायम राख्न, ड्रोन सञ्चालन गर्न, प्रत्यक्ष भिडियो तथा तथ्यांक पठाउन र सैन्य कमान्डलाई तत्काल सूचना आदानप्रदान गर्न सहयोग गर्दै आएको छ।

परम्परागत इन्टरनेट सेवा जमिनमा रहेका फाइबर, मोबाइल टावर र अन्य पूर्वाधारमा निर्भर हुन्छ। युद्धका क्रममा यस्ता संरचना ध्वस्त हुन सक्छन् वा शत्रु पक्षले अवरुद्ध गर्न सक्छ। तर स्टारलिंकले पृथ्वीको तल्लो कक्षमा रहेका उपग्रहबाट इन्टरनेट उपलब्ध गराउने भएकाले स्थलीय सञ्चार संरचना क्षतिग्रस्त भएको अवस्थामा समेत सेवा सञ्चालन गर्न सकिन्छ।

यही विशेषताले यसलाई युक्रेनका लागि युद्धको प्रारम्भदेखि नै महत्वपूर्ण बनाएको हो।

ड्रोन युद्धमा स्टारलिंकको ठूलो भूमिका

युक्रेन युद्धमा ड्रोनको प्रयोग व्यापक छ। निगरानीदेखि लक्ष्य पहिचान, विस्फोटक बोकेर आक्रमण गर्ने ड्रोनदेखि शत्रु ड्रोन रोक्ने इन्टरसेप्टरसम्म विभिन्न प्रयोजनमा ड्रोन प्रयोग भइरहेका छन्।

यी ड्रोनलाई प्रभावकारी रूपमा सञ्चालन गर्न निरन्तर र भरपर्दो सञ्चार आवश्यक हुन्छ। स्टारलिंकमार्फत ड्रोन अपरेटरले टाढा पुगेका ड्रोनसँग सम्पर्क कायम राख्न, प्रत्यक्ष भिडियो हेर्न तथा आवश्यक निर्देशन दिन सक्छन्।

यसले ड्रोन, तोपखाना र सैन्य कमान्डबीचको समन्वय पनि छिटो बनाउँछ। लक्ष्य पहिचान भएपछि सूचना तत्काल तोपखाना वा अन्य आक्रमण इकाइसम्म पुग्ने भएकाले निर्णय र कारबाहीबीचको समय छोटिन्छ।

रणनीतिक विश्लेषकहरूले यही कारण स्टारलिंकलाई युक्रेनको सैन्य सञ्चार प्रणालीको ‘मेरुदण्ड’का रूपमा समेत व्याख्या गर्दै आएका छन्।

गति सीमित भएपछि किन बढ्यो चिन्ता ?

पछिल्लो समय स्पेसएक्सले केही स्टारलिंकसम्बद्ध प्रणालीमा उच्च गतिमा यात्रा गर्ने उपकरणको कनेक्टिभिटी सीमित गरेपछि युक्रेनमा चिन्ता बढेको छ।

युक्रेनी अधिकारीहरूका अनुसार करिब प्रतिघण्टा १६० किलोमिटरभन्दा बढी गतिमा उड्ने केही उपकरणमा सेवा सीमित हुँदा ड्रोन अभियान प्रभावित हुन सक्छ।

युक्रेनका लागि यसको असर विशेषगरी रुसले प्रयोग गर्ने तीव्र गतिका ड्रोन रोक्ने अभियानमा पर्न सक्ने देखिएको छ। यदि इन्टरसेप्टर ड्रोन उच्च गतिमा पुग्दा सञ्चार सम्पर्क टुट्यो भने त्यसको नियन्त्रण र लक्ष्य पछ्याउने क्षमता कमजोर हुन सक्छ।

यही कारण स्टारलिंकमा भएको एउटा प्राविधिक वा नीतिगत परिवर्तनले समेत युद्धमैदानमा प्रत्यक्ष असर पार्ने अवस्था बनेको छ।

स्टारलिंक र स्टारसिल्डबीच फरक

एलन मस्कले भने व्यावसायिक स्टारलिंक सेवा र अमेरिकी सरकारका लागि विकसित गरिएको स्टारसिल्ड सैन्य प्रणाली फरक भएको स्पष्ट गर्दै आएका छन्।

उनका अनुसार स्टारलिंक मूलतः व्यावसायिक तथा नागरिक प्रयोजनको सेवा हो। यसलाई आक्रामक सैन्य अभियानमा प्रयोग गर्नु उचित नहुने स्पेसएक्सको धारणा रहँदै आएको छ।

स्टारसिल्ड भने अमेरिकी सरकार तथा सुरक्षा निकायका लागि विकास गरिएको प्रणाली हो। यसको प्रयोग, गति र पहुँचसम्बन्धी निर्णय अमेरिकी सरकार तथा सेनाको नीतिसँग जोडिन सक्छ।

युक्रेनमा देखिएको पछिल्लो सीमितता स्पेसएक्सको व्यावसायिक निर्णय हो वा अमेरिकी सरकारको सुरक्षा नीतिसँग सम्बन्धित हो भन्ने विषय भने स्पष्ट रूपमा खुलिसकेको छैन।

निजी कम्पनीमाथिको निर्भरता पनि जोखिम

स्टारलिंक विवादले अर्को ठूलो प्रश्न पनि उठाएको छ—कुनै मुलुकको युद्धक्षमता एउटा निजी प्रविधि कम्पनीमाथि कति निर्भर हुन सक्छ ?

सन् २०२२ मा रुसले युक्रेनमाथि पूर्णस्तरको आक्रमण सुरु गरेपछि स्टारलिंकको भूमिका तीव्र रूपमा बढेको थियो। युद्धका कारण परम्परागत सञ्चार संरचना क्षतिग्रस्त हुँदा यसले युक्रेनी सेनालाई वैकल्पिक र भरपर्दो सञ्चार उपलब्ध गरायो।

तर यही निर्भरता अहिले रणनीतिक जोखिममा पनि बदलिएको छ।

स्टारलिंकको सेवा नीति परिवर्तन भयो, कुनै क्षेत्रमा पहुँच सीमित भयो वा प्राविधिक प्रतिबन्ध लगाइयो भने त्यसको असर सिधै सैन्य अभियानमा पर्न सक्छ।

यसले आधुनिक युद्धमा प्रविधि कम्पनी र तिनका सञ्चार पूर्वाधारले राज्यको सैन्य क्षमतामाथि समेत प्रभाव पार्न सक्ने देखाएको छ।

विकल्प किन सहज छैन ?

युक्रेनसँग स्याटेलाइट सञ्चारका अन्य विकल्प भए पनि स्टारलिंकजस्तो व्यापक कभरेज, कम विलम्बता, ठूलो संख्यामा उपलब्ध टर्मिनल र युद्धमैदानमा प्रयोग गर्न मिल्ने लचकता भएको विकल्प तत्काल उपलब्ध छैन।

त्यसैले स्टारलिंक पूर्ण रूपमा बन्द हुनु वा यसको प्रयोगमा ठूलो सीमा लाग्नु युक्रेनका लागि केवल ‘इन्टरनेट समस्या’ हुँदैन। त्यसले ड्रोन सञ्चालन, सैनिकबीच सञ्चार, लक्ष्य पहिचान र कमान्ड–कन्ट्रोल प्रणालीसम्म असर पार्न सक्छ।

यही कारण स्टारलिंक अहिले युक्रेनका लागि साधारण इन्टरनेट सेवा होइन, युद्ध सञ्चालनसँग प्रत्यक्ष जोडिएको रणनीतिक पूर्वाधार बनेको छ।