दशैंको दक्षिणाबाट लाखौंको कोष : खर्चको पैसालाई भविष्यको पूँजी बनाउने कसरी ?

काठमाडौं । दशैंमा टीका र आशीर्वादसँगै पाएको दक्षिणा कति दिन टिक्छ ? कसैको नयाँ कपडामा सकिन्छ, कसैको घुमघाम र खानपिनमा। तर यही रकमको केही हिस्सा भविष्यका लागि छुट्याउने हो भने दशैंले खुसीसँगै पूँजी निर्माणको सुरुवात पनि गराउन सक्छ।

दक्षिणाबाट लाखौं रुपैयाँको कोष बन्ने सम्भावना छ। त्यसका लागि दक्षिणा पाएपछि एकपटक पैसा लगानी गरेर बिर्सनु भने पर्याप्त हुँदैन। सुरुवाती रकममा नियमित लगानी थप्ने बानी, पर्याप्त समय र लगानीबाट प्राप्त हुने प्रतिफलले कोषको आकार निर्धारण गर्छन्।

यस्तो बानी बसाल्ने एउटा माध्यम हो—व्यवस्थित लगानी योजना अर्थात् सिस्टमेटिक इन्भेष्टमेन्ट प्लान (एसआईपी)। खुलामुखी म्युचुअल फण्डमा निश्चित अन्तरालमा रकम लगानी गर्दै जाने यो विधिले सानो बचतलाई दीर्घकालीन वित्तीय लक्ष्यसँग जोड्न सक्छ।

 

दक्षिणा पहिलो किस्ता, त्यसपछि नियमितताको परीक्षा

मानौं, दशैंमा तपाईंले १२ हजार रुपैयाँ दक्षिणा पाउनुभयो। त्यसको केही हिस्सा चाडपर्वको रमाइलोका लागि खर्च गरेर बाँकी रकम लगानीको सुरुवातमा प्रयोग गर्न सकिन्छ। अथवा मासिक एक हजार रुपैयाँका दरले लगानी गर्ने योजना बनाएर उक्त रकमलाई आगामी किस्ताका लागि छुट्याउन सकिन्छ।

तर दक्षिणा सकिएपछि लगानी कसरी चलाउने ? एसआईपी सुरु गर्नुअघि सोच्नुपर्ने मुख्य प्रश्न यही हो। नियमित आम्दानी हुनेले त्यसको निश्चित हिस्सा छुट्याउन सक्छन्। विद्यार्थी वा नियमित आम्दानी नभएकाले भने आफूले निरन्तर जुटाउन सक्ने रकमअनुसार योजना बनाउनुपर्छ।

नेपालमा सानो रकमबाट एसआईपी सुरु गर्ने सुविधा उपलब्ध छ। उदाहरणका लागि, सिद्धार्थ क्यापिटलको आधिकारिक विवरणअनुसार मासिक न्यूनतम एक हजार रुपैयाँबाट सिद्धार्थ एसआईपीमा सहभागी हुन सकिन्छ। न्यूनतम रकम र अन्य सर्त भने योजनाअनुसार फरक हुन सक्छन्।

यसको व्यावहारिक अर्थ हो—लगानी सुरु गर्न ठूलो रकम कुर्नुपर्दैन। तर सुरु गर्ने उत्साहसँगै त्यसलाई निरन्तरता दिने आधार पनि चाहिन्छ।

मासिक तीन हजारले कति कोष बन्न सक्छ ?

सानो रकम लामो समयसम्म लगानी गर्दा कस्तो परिणाम आउन सक्छ भन्ने बुझ्न एउटा काल्पनिक गणना उपयोगी हुन्छ।

प्रत्येक महिनाको अन्त्यमा तीन हजार रुपैयाँ लगानी गर्ने र वार्षिक १२ प्रतिशत दरलाई मासिक एक प्रतिशतका हिसाबले चक्रवृद्धि गर्ने मान्यतामा यस्तो नतिजा आउँछ :

लगानी अवधि	आफूले जम्मा गरेको रकम	अनुमानित कोष
१० वर्ष	रु. ३ लाख ६० हजार	करिब रु. ६ लाख ९० हजार
२० वर्ष	रु. ७ लाख २० हजार	करिब रु. २९ लाख ६८ हजार
३० वर्ष	रु. १० लाख ८० हजार	करिब रु. १ करोड ४ लाख ८५ हजार

यो गणितीय उदाहरण हो, कुनै नेपाली फण्डले दिने प्रतिफलको प्रक्षेपण वा प्रतिबद्धता होइन। यसमा कर तथा लगानीकर्तालाई लाग्न सक्ने शुल्क समावेश गरिएको छैन। वास्तविक प्रतिफल हरेक वर्ष समान हुँदैन र लगानीको मूल्य घट्न पनि सक्छ।

यस गणनाले देखाउने मुख्य कुरा समयको प्रभाव हो। सुरुवाती वर्षमा कोषको ठूलो हिस्सा आफ्नै नियमित लगानी हुन्छ। प्रतिफल सकारात्मक रहँदै त्यसलाई लगानीमै कायम राख्न सकिएमा पछिल्ला वर्षमा चक्रवृद्धिको प्रभाव बढ्न सक्छ।

त्यसैले दशैंको १०–१५ हजार रुपैयाँले मात्रै करोड बनाउने दाबी भ्रामक हुन्छ। दक्षिणाले यात्रा सुरु गराउन सक्छ; ठूलो कोष बनाउन त्यसपछिको निरन्तरता निर्णायक हुन्छ।

एसआईपी छुट्टै सम्पत्ति होइन, लगानी गर्ने तरिका हो

एसआईपी बुझ्दा सबैभन्दा पहिले स्पष्ट हुनुपर्ने विषय यही हो—यो आफैंमा निश्चित ब्याज दिने निक्षेप होइन। म्युचुअल फण्डमा नियमित रूपमा लगानी गर्ने विधि हो।

फण्डले आफ्नो उद्देश्यअनुसार सेयर, ऋणपत्र वा अन्य वित्तीय उपकरणमा लगानी गर्छ। ती सम्पत्तिको मूल्य र आम्दानीमा आउने परिवर्तनले फण्डको खुद सम्पत्ति मूल्य अर्थात् एनएभीमा असर पार्छ। त्यसकै आधारमा लगानीकर्ताको इकाईको मूल्य पनि घटबढ हुन्छ।

निश्चित रकम नियमित लगानी गर्दा इकाईको मूल्य कम भएको समयमा बढी र मूल्य बढेको समयमा कम इकाई खरिद हुन्छन्। यसले खरिद लागत औसत गर्न सहयोग गर्न सक्छ। तर लागत औसत हुँदैमा नाफा सुनिश्चित हुँदैन।

लामो समयसम्म लगानी गरेकै कारण हरेक फण्ड सफल हुन्छ भन्ने पनि छैन। कमजोर व्यवस्थापन वा कमजोर लगानी छनोटको असर नियमित किस्ता तिर्दैमा हट्दैन।

लाभांशको प्रतिशत मात्रै हेर्दा निर्णय अधुरो हुन्छ

फण्ड छान्दा ‘कसले कति लाभांश दियो ?’ भन्ने प्रश्नसँगै आफ्नो लगानीको समग्र मूल्य कति भयो भन्ने पनि हेर्नुपर्छ।

लाभांश वितरणपछि फण्डबाट रकम बाहिरिने भएकाले, अन्य अवस्था समान रहँदा, एनएभी पनि सोहीअनुसार समायोजन हुन्छ। त्यसैले नगद लाभांश र इकाईको मूल्यमा आएको परिवर्तनलाई सँगै हेरेपछि मात्र समग्र प्रतिफल बुझ्न सकिन्छ।

कतिपय योजनामा लाभांश पुनः लगानी गरेर थप इकाई प्राप्त गर्ने सुविधा छ। एनआईएमबी एस क्यापिटलको आधिकारिक विवरणमा पनि लाभांश पुनर्लगानीका लागि अनलाइन आवेदनको व्यवस्था उल्लेख छ।

दीर्घकालीन कोष बनाउने लक्ष्य भएकालाई यस्तो सुविधा उपयोगी हुन सक्छ। तर पुनर्लगानीले पनि प्रतिफलको ग्यारेन्टी गर्दैन।

सुरु गर्नुअघि यी पक्ष हेर्नुहोस्

एसआईपीको आकर्षण सानो किस्ता र सजिलो सुरुवातमा छ। निर्णय गर्दा भने योजनाको विवरण पढ्न आवश्यक हुन्छ।

लगानीको उद्देश्य : फण्डले कुन क्षेत्रमा र कस्तो जोखिम लिएर लगानी गर्छ ?

समग्र कार्यसम्पादन : लाभांशसँगै एनएभी र विभिन्न अवधिको प्रतिफल कस्तो छ ?

खर्च र शुल्क : व्यवस्थापन खर्च तथा इकाई बिक्री गर्दा लाग्न सक्ने शुल्क के छन् ?

रकम झिक्ने व्यवस्था : इकाई फिर्ता बेच्ने प्रक्रिया र भुक्तानी प्राप्त गर्न लाग्ने समय कति छ ?

किस्ताका सर्त : रकम परिवर्तन गर्ने, किस्ता छुट्ने वा योजना रोक्ने व्यवस्था कस्तो छ ?

एउटा वर्षको उच्च लाभांश वा आकर्षक प्रचारलाई मात्र आधार बनाउँदा आफ्नो लक्ष्यसँग नमिल्ने योजना छनोट हुन सक्छ।

बालबालिकाको दक्षिणालाई वित्तीय शिक्षासँग जोड्ने अवसर

दशैंको दक्षिणा बालबालिकालाई बचत र लगानी सिकाउने अवसर पनि बन्न सक्छ। अभिभावकले सबै रकम आफैं राखिदिनुभन्दा केही खर्च गर्न दिने र केही भविष्यका लागि छुट्याउने अभ्यास गराउन सक्छन्।

यसबाट बच्चाले पैसा प्राप्त गर्ने र खर्च गर्ने अनुभवसँगै लक्ष्यका लागि रकम सुरक्षित राख्ने बानी सिक्न सक्छ। सानो बचतको अभिलेख राख्ने, समयसँगै रकम कति थपियो भनेर हेर्ने र लगानीको मूल्य घटबढ हुन सक्छ भन्ने बुझाउने अभ्यास उपयोगी हुन्छ।

बालबालिकाका नाममा लगानी गर्दा भने सम्बन्धित योजनाको नाबालक खाता, अभिभावक र कागजातसम्बन्धी व्यवस्था बुझ्नुपर्छ। नियमित आम्दानी नभएका बच्चाको नाममा ठूलो मासिक प्रतिबद्धता गर्नुभन्दा परिवारले धान्न सक्ने रकमबाट सुरु गर्नु व्यावहारिक हुन्छ।

चाडपर्वको खुसीसँगै भविष्यका लागि पनि हिस्सा

दशैंमा पाएको सबै दक्षिणा लगानी गर्नैपर्छ भन्ने छैन। नजिकै आवश्यक पर्ने खर्च र आकस्मिक आवश्यकताका लागि रकम छुट्याएर दीर्घकालसम्म राख्न सकिने हिस्सा लगानीमा प्रयोग गर्न सकिन्छ।

एसआईपी रोज्ने हो भने आफ्नो आम्दानीले धान्ने किस्ता तय गर्नु, योजनाको जोखिम बुझ्नु र समयसमयमा कार्यसम्पादन समीक्षा गर्नु आवश्यक हुन्छ। बजार घट्दा आत्तिएर निर्णय गर्नु वा बढ्दा अस्वाभाविक प्रतिफलको अपेक्षा राख्नु दुवैले योजनालाई कमजोर बनाउन सक्छन्।

यसपालिको दशैंमा दक्षिणाको केही हिस्सा छुट्याएर सुरु गरिएको सानो लगानीले भविष्यका लागि एउटा उपयोगी बानी बसाल्न सक्छ। लाखौंको कोषसम्म पुग्ने आधार त्यही सुरुवातपछि हरेक महिना थपिने रकम, समय र लगानीको वास्तविक कार्यसम्पादन हुनेछ।