विश्व बजारमा कच्चा तेल सस्तिदै, नेपालमा भने मूल्य नघट्दा महँगीको मारमा उपभोक्ता

 

 

–रविन ठकुरी

काठमाण्डौ । अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा कच्चा तेलको मूल्यमा भारी गिरावट आउँदा पनि नेपाली उपभोक्ताले घट्दो मूल्यमा पेट्रोल र डिजेल खरिद गर्न पाएका छैनन् । अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा कच्चा तेलको मूल्य प्रतिब्यारेल ११७ अमेरिकी डलरबाट घटेर प्रति ब्यारल ६८ देखि ७१ अमेरिकी डलर पुगिसक्दा पनि उपभोक्ताले घट्दो मूल्यमा पेट्रोल र डिजेल खरिद गर्न नपाएका हुन् ।

घट्दो मूल्यमा पेट्रोल र डिजेल उपभोग गर्न नपाउँदा नागरिकको भान्छा थप महङ्गो भइरहेको छ, विकास निर्माणदेखि मालवस्तु र सुनचाँदीको मूल्य उकालो लाग्ने क्रममा रहेका छन् । यसले आम नागरिकको दैनिकी थप कष्टकर बनाइरहेको छ ।

तर नेपाल आयल निगम भने पेट्रोल र डिजेलको नयाँ मूल्य सार्वजनिक गर्ने समय नभइसकेकाले पुरानै मूल्यसूचिमा काम गर्नुपरेको बताइरहेको छ । साथै कच्चा तेलको मूल्यमा गिरावट आएपनि प्रशोधित इन्धनको मूल्यमा खासै परिवर्तन नआएकाले पनि पुरानै मूल्य यथावत राख्नु परेको निगमको तर्क छ ।

किन घट्न सकेन इन्धनको मूल्य ?

अमेरिका र इरानबीच सैन्य टकराव तीव्र बन्दै जाँदा मध्यपूर्व क्षेत्रको सुरक्षा अवस्था थप जटिल बन्न पुग्यो । हाल अमेरिकी सेनाले इरानको हवाई प्रतिरक्षा प्रणाली तथा ड्रोन भण्डारण केन्द्रहरूलाई लक्षित गर्दै लगातार हवाई आक्रमण गरिरहेको छ ।

त्यसको जवाफमा इरानले कुवेत र बहराइनस्थित अमेरिकी सैन्य संरचनामाथि मिसाइल र ड्रोन आक्रमण गरेको हो । यसले विश्वकै प्रमुख तेल ढुवानी मार्ग होर्मुज जलडमरूमध्यमा तनाव बढेको हो । यसको कारणले अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा कच्चा तेलको मूल्य बढिरहेको थियो ।

विश्व अर्थतन्त्रसँगै इन्धन आयातमा निर्भर मुलुकहरूमा यसको प्रत्यक्ष प्रभाव परिरहेको छ । तर हाल मध्यपूर्वमा तनाव कम भइरहेको छ । यो सँगै अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा कच्चा तेलको मूल्य फेरि ओरालो लाग्ने क्रम जारी छ ।

युद्धको समयमा प्रतिब्यारेल ११० डलरभन्दा माथि पुगेको ब्रेन्ट क्रुड अहिले ६८ देखि ७१ अमेरिकी डलर हाराहारीमा कारोबार भइरहेको छ । तेल आपूर्ति सहज बन्दै गएको छ । साथै स्ट्रेट अफ होर्मुज हुँदै हुने ढुवानी पुनः सञ्चालनमा आएपछि विश्व बजारमा मूल्य घटेको विश्लेषण गरिएको छ ।

नेपाल आयल निगमले नेपाली उपभोक्ता र बजारलाई चाहिने पेट्रोल र डिजेल भारतको इन्डियन आयल कर्पोरेसन ९आईओसी० बाट खरिद गर्दै आएको छ । नेपालले आयात गर्ने कच्चा तेल नभई प्रशोधित पेट्रोलियम पदार्थ रहेको छ ।

(आईओसी) ले हरेक महिनाको १ र १६ गते नयाँ मूल्यसूची पठाउने गरेको छ । यसैको आधारमा नेपाली बजारमा प्रत्येक महिनाको १५–१५ दिनमा इन्धनको नयाँ मूल्य कायम हुने गर्दछ । अर्थात हाम्रो बजारमा उक्त अवधिमा स्वचालित मूल्य कायम हुने गर्दछ ।

‘हाल इरानको प्रतिबन्ध खुकुलो भएको छ । यसले कच्चा तेलको मूल्य घटाएको हो । प्रशोधित इन्धनको होइन । हामीले नेपालमा भारतबाट आएको प्रशोधित तेल चलाइरहेका छौं । यसले गर्दा यहाँ इन्धनको मूल्यमा खासै परिवर्तन भएको छैन । परिवर्तन भएपनि अबको २–३ दिन ९जुन १ तारिख० बाट इन्धनको मूल्यमा परिवर्तन हुन्छ ।’, नेपाल आयल निगमका प्रवक्ता मनोज कुमार ठाकुरले भने ।

‘हाल अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा कच्चा तेलको माग कम छ । यसको वितरण बढी छ । प्रशोधित इन्धनको माग बढी छ भने उत्पादन साहृै कम छ । प्रशोधित इन्धनको माग बढी भएकाले बजारमा मूल्य घट्न नसकेको हो ।’, उनले भने ।    

तेलको मूल्य नघट्दा उपभोक्तामाथि महँगीको थप भार

अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा पेट्रोलियम पदार्थको मूल्य घटे पनि नेपालमा त्यसअनुसार मूल्य समायोजन हुन सकेको छैन । इन्धनको मूल्यमा कमी नआउँदा यसले उपभोक्तालाई राहत दिनुभन्दा उनीहरुको दैनिकीलाई थप कष्टकर बनाइरहेको छ ।

इन्धनको उच्च मूल्यका कारण ढुवानी, खाद्यान्न, निर्माण सामग्रीलगायत दैनिक उपभोग्य वस्तुको लागत बढ्न गएको छ । यसको प्रत्यक्ष असर नागरिकको जीवनयापनमा परिरहेको छ ।

‘सरकारको स्वामित्व रहेको आयल निगमले भाउ नघटाउनु उनीहरुको बदमासी हो । यसले हरेक क्षेत्रमा असर पुर्याएको छ । मालबस्तु, सुनचाँदी र विकास निर्माणमा असर पुर्याएर महङ्गी बढाएको छ । आम नागरिकको भान्छा महङ्गो बनाएको छ । उनीहरुको दैनीकी थप कष्टकर बनाइरहेको छ ।’, राष्ट्रिय उपभोक्ता मञ्च नेपालका अध्यक्ष प्रेम लाल महर्जनले भने ।

अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा तेलको मूल्य बढ्दा नेपालमा तत्कालै मूल्य वृद्धि हुने गर्दछ । तर घट्दा राहत पाउन लामो समय कुर्नुपर्ने अवस्थाले आम उपभोक्ता दिनानुदिन प्रताढीत बन्दै आएका छन् । अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा पेट्रोलियम पदार्थको मूल्य घट्नु नेपालका लागि विदेशी मुद्रा बचत, व्यापार घाटा न्यूनीकरण तथा महँगी नियन्त्रणको अवसर हो ।

तर स्वचालित मूल्य निर्धारण प्रणाली पारदर्शी रूपमा कार्यान्वयन हुन नसक्दा उपभोक्ताले त्यसको प्रत्यक्ष लाभ लिन सकिरहेका छैनन् । नेपाल आयल निगमले इन्धनको मूल्य तत्काल समायोजन गर्न नसकिने बताइरहेको छ । यसका लागि निगमले प्राविधिक कारण प्रस्तुत गर्दै आइरहेको छ ।

साथै उसको दाबी विगतको अभ्याससँग मेल पनि खाइरहेको छैन । गत चैत महिनामा अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा पेट्रोलियम पदार्थको मूल्य बढ्नेबित्तिकै निगमले एक महिनाभित्रै पाँच पटकसम्म इन्धनको मूल्य बढाएको थियो ।

तर अहिले अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा मूल्य घट्दासमेत निगमले मूल्य समायोजनमा ढिलाइ गरिरहेको छ । यसले निगमलाई आलोचित बनाएको छ । साथै यसले गर्दा उपभोक्ता महङ्गीको शिकार बनिरहेका छन् । महङ्गीलाई थेग्न नसकेर आम नागसरकले गुहार मागिरहेका छन् ।  

कच्चा तेल सस्तो भए पनि किन तुरुन्त घट्दैन पेट्रोल–डिजेलको मूल्य ?

विश्व बजारमा कच्चा तेलको मूल्य घटे पनि पेट्रोल र डिजेलको मूल्य तत्कालै वा सोही अनुपातमा नघट्ने गर्दछ ।

पहिलो कारण प्रशोधन लागत र मार्जिनलाई मानिएको छ । यस अन्तर्गत कच्चा तेललाई पेट्रोल, डिजेल, जेट इन्धनजस्ता उत्पादनमा रूपान्तरण गर्न रिफाइनरी सञ्चालन, ऊर्जा प्रयोग र श्रम खर्च लाग्छ । यी लागतहरू स्थिर हुने भएकाले कच्चा तेल सस्तो भए पनि अन्तिम उपभोक्ता मूल्यमा ठूलो गिरावट तुरुन्त देखिँदैन ।

दोस्रो कारणमा पुरानो महँगो स्टकको प्रभाव हो । यस अन्तर्गत तेल कम्पनीहरूले पहिले नै महँगो मूल्यमा खरिद गरेको कच्चा तेल वा तयार इन्धन स्टकमा राखेका हुन्छन् । यस्तो अवस्थामा नयाँ सस्तो मूल्य तत्काल बजारमा पूर्ण रूपमा प्रतिबिम्बित हुन समय लाग्छ ।

तेस्रो कारणमा कर र शुल्कको ठूलो हिस्सा हो । यस अन्तर्गत धेरै देशमा पेट्रोल र डिजेलको मूल्यमा कर, भन्सार तथा अन्य सरकारी शुल्कको हिस्सा उच्च हुन्छ । कच्चा तेल सस्तो भए पनि यी करहरू परिवर्तन नभएकाले कुल मूल्यमा ठूलो प्रभाव पर्दैन ।

चौथो कारणमा बजार रणनीति र प्रतिस्पर्धा हो । यस अन्तर्गत तेल कम्पनीहरू र आपूर्तिकर्ताहरूले घाटा न्यूनीकरण र स्थिर नाफा कायम राख्न मूल्य समायोजन क्रमशः गर्छन् । जसले अन्तर्राष्ट्रिय बजारको उतार–चढाव तत्काल उपभोक्तासम्म पुग्न दिँदैन ।

पाँचौँ कारणमा विनिमय दरको असर हो । कच्चा तेल अमेरिकी डलरमा कारोबार हुने भएकाले स्थानीय मुद्रा कमजोर हुँदा अन्तर्राष्ट्रिय मूल्य घट्दा पनि स्थानीय बजारमा यसको प्रभाव सीमित हुन सक्दछ ।

साथै कच्चा तेलको मूल्य घट्नु इन्धन सस्तो हुने एक महत्वपूर्ण संकेत हो । तर प्रशोधन लागत, कर संरचना, पुरानो स्टक र बजार रणनीतिजस्ता कारणले यसको प्रभाव उपभोक्ता मूल्यमा ढिलोगरी देखिने गर्दछ ।