‘एक हजार पुग्छ’ भन्ने हल्लामा खानीखोला किन्दा तीन दिनमै २१ प्रतिशत स्वाहा !

काठमाडौं। कम्पनीको वित्तीय अवस्था, आम्दानीको सम्भावना र सेयर मूल्यको औचित्य नहेरी बजारका ठूला कारोबारीले फैलाएको हल्ला पछ्याउँदा सर्वसाधारण लगानीकर्ता कति छिटो ठूलो नोक्सानीमा पर्न सक्छन् भन्ने डरलाग्दो उदाहरण खानीखोला हाइड्रोपावर कम्पनी लिमिटेडको सेयरमा देखिएको छ।

‘प्रतिकित्ता एक हजार रुपैयाँभन्दा माथि पुग्छ’ भन्ने हल्लाबाट लोभिएका लगानीकर्ताले उच्च मूल्यमा सेयर खरिद गरेको तीन कारोबार दिनमै आफ्नो सम्पत्तिको २१ प्रतिशतभन्दा बढी गुमाएका छन्।

करिब एक महिनाअघिसम्म प्रतिकित्ता २५० रुपैयाँ हाराहारीमा कारोबार भइरहेको खानीखोलाको सेयर मूल्य तीव्र रूपमा उकालो लाग्दै ३५२ रुपैयाँसम्म पुगेको थियो। तर प्रहरीको केन्द्रीय अनुसन्धान ब्युरो (सीआईबी)ले छानबिनमा रहेका एक ठूला सेयर कारोबारीसँग जोडिएको ठूलो परिमाणको सेयर फ्रिज गरेपछि घटनाक्रम अचानक उल्टिएको हो।

बिहीबार बजार बन्द हुँदा खानीखोलाको सेयर मूल्य प्रतिकित्ता २७८ रुपैयाँमा झरेको छ। उच्चतम मूल्य ३५२ रुपैयाँमा सेयर खरिद गर्ने लगानीकर्ताले तीन कारोबार दिनमै प्रतिकित्ता ७४ रुपैयाँ गुमाएका छन्। यो उच्च मूल्यको तुलनामा २१.०२ प्रतिशतको गिरावट हो।

यस हिसाबले ३५२ रुपैयाँमा एक हजार कित्ता सेयर खरिद गर्ने लगानीकर्ताको कागजी सम्पत्ति ७४ हजार रुपैयाँ घटेको छ। पाँच हजार कित्ता खरिद गर्नेको तीन लाख ७० हजार र १० हजार कित्ता खरिद गर्नेको सात लाख ४० हजार रुपैयाँ घटिसकेको छ। यसमा सेयर कारोबार गर्दा लाग्ने कमिसन तथा अन्य शुल्कसमेत जोडिएका छैनन्।

वित्तीय अवस्था कमजोर, मूल्य भने नेटवर्थको चार गुणामाथि

कम्पनीले हालै सार्वजनिक गरेको आर्थिक वर्ष २०८२/८३ को चौथो त्रैमाससम्मको अपरिष्कृत वित्तीय विवरण हेर्दा सेयरमूल्यमा देखिएको तीव्र वृद्धिलाई समर्थन गर्ने उत्साहजनक आधार भेटिँदैन।

कम्पनीले समीक्षा अवधिमा १० करोड १३ लाख ७४ हजार रुपैयाँ आम्दानी गरे पनि दुई करोड ८० लाख १४ हजार रुपैयाँ खुद नोक्सानी व्यहोरेको छ। अघिल्लो आर्थिक वर्षको तीन करोड ४९ लाख ९१ हजार रुपैयाँको तुलनामा वार्षिक नोक्सानी केही घटे पनि कम्पनी नाफामा फर्किन सकेको छैन।

त्यसमाथि चालु आर्थिक वर्षको चैतसम्म एक करोड ४५ लाख ५५ हजार रुपैयाँ रहेको सञ्चित खुद नोक्सानी असार मसान्तसम्म आइपुग्दा दुई करोड ८० लाख १४ हजार रुपैयाँ पुगेको छ। अर्थात् आर्थिक वर्षको अन्तिम तीन महिनामै कम्पनीको नोक्सानी करिब एक करोड ३४ लाख ५८ हजार रुपैयाँले थपिएको देखिन्छ।

कम्पनीको सञ्चालन नाफा पनि अघिल्लो वर्षको आठ करोड सात लाख ९९ हजार रुपैयाँबाट १३.६४ प्रतिशत घटेर ६ करोड ९७ लाख ७८ हजार रुपैयाँमा सीमित भएको छ। समीक्षा अवधिमा कम्पनीले पाँच करोड ३२ लाख ९४ हजार रुपैयाँ बैंक ब्याज र चार करोड ४४ लाख ९८ हजार रुपैयाँ ह्रासकट्टी खर्च व्यहोरेको छ। उच्च ब्याज तथा ह्रासकट्टी खर्चका कारण सञ्चालन नाफा भए पनि कम्पनीको अन्तिम वित्तीय परिणाम नोक्सानीमा गएको हो।

कम्पनीको प्रतिसेयर आम्दानी तीन रुपैयाँ एक पैसा ऋणात्मक छ भने जगेडा तथा सञ्चित कोष १२ करोड २४ लाख ३८ हजार रुपैयाँ ऋणात्मक छ। प्रतिसेयर नेटवर्थ केवल ८६ रुपैयाँ ८५ पैसा छ।

तर बजारका कारोबारीले यही कम्पनीको सेयर प्रतिकित्ता ३५२ रुपैयाँसम्म पुर्‍याएका थिए। यो मूल्य कम्पनीको प्रतिसेयर नेटवर्थको ४.०५ गुणाभन्दा बढी हो। वित्तीय विवरणमा उल्लेख गरिएको २४९ रुपैयाँको बन्द मूल्यभन्दा समेत सेयरलाई छोटो अवधिमै ४१ प्रतिशतभन्दा बढी उचालिएको देखिन्छ।

कम्पनी घाटामा रहेकाले मूल्य–आम्दानी अनुपात पनि ८२.७९ गुणा ऋणात्मक छ। यी सूचकले खानीखोलाको मूल्यवृद्धि कम्पनीको नाफा, प्रतिसेयर आम्दानी, नेटवर्थ वा सञ्चित कोषमा आएको सुधारबाट निर्देशित नभई बजारमा फैलाइएको हल्ला, अस्वाभाविक अपेक्षा र ठूला कारोबारीको प्रभावबाट प्रेरित भएको आशंकालाई थप बल पुर्‍याउँछन्।

६० करोड ऋण, नगद मौज्दातमा पनि गिरावट

कम्पनीमाथि दीर्घकालीन ऋणको भारसमेत ठूलो छ। असार मसान्तसम्म कम्पनीको दीर्घकालीन ऋण ६० करोड २१ लाख ४१ हजार रुपैयाँ छ। कम्पनीको चुक्ता पूँजी ९३ करोड १४ लाख २९ हजार रुपैयाँ तथा कुल सम्पत्ति एक अर्ब ४६ करोड २३ लाख ८६ हजार रुपैयाँ छ।

कुल सम्पत्तिको ठूलो हिस्सा आयोजना संरचना र उठ्न बाँकी रकममा केन्द्रित छ। कम्पनीसँग असार मसान्तमा दुई करोड ६७ लाख ७४ हजार रुपैयाँ मात्र नगद तथा नगदजन्य मौज्दात छ। चैत मसान्तमा यस्तो रकम चार करोड १२ लाख ८८ हजार रुपैयाँ थियो। तीन महिनामा नगद मौज्दात करिब एक करोड ४५ लाख रुपैयाँले घटेको हो।

कम्पनीको वित्तीय विवरणअनुसार बाढीका कारण दुवै आयोजना क्षतिग्रस्त हुँदा लामो समय विद्युत् उत्पादन रोकिएको थियो। क्षतिग्रस्त संरचनाको मर्मतपछि २०८२ भदौ ३१ गतेबाट मात्र विद्युत् उत्पादन पुनः सुरु भएको कम्पनीले जनाएको छ।

विद्युत् बिक्रीबाट हुने आम्दानीमा अघिल्लो वर्षको तुलनामा सुधार देखिए पनि नाफा, सञ्चित कोष, प्रतिसेयर आम्दानी र नगद अवस्थाले कम्पनीको वित्तीय स्वास्थ्य अझै दबाबमै रहेको देखाउँछ।

२५० रुपैयाँबाट सुरु भएको थियो ‘खेल’

बजारसम्बद्ध स्रोतका अनुसार करिब एक महिनाअघिदेखि खानीखोलाको सेयर प्रतिकित्ता २५० रुपैयाँ आसपासबाट केही ठूला कारोबारीले उठाउन थालेका थिए। सीमित समूहले पर्याप्त सेयर संकलन गरिसकेपछि कम्पनीको मूल्य ठूलो उचाइमा पुग्ने सन्देश अनौपचारिक समूह तथा व्यक्तिगत सञ्जालमार्फत फैलाइएको दाबी गरिएको छ।

‘यो सेयर एक हजार रुपैयाँभन्दा माथि पुग्छ’ भन्ने हौवा फैलिएपछि नयाँ तथा अनुभव कम भएका लगानीकर्ता आकर्षित भएका थिए। कम्पनीको वास्तविक वित्तीय क्षमता, विद्युत् उत्पादन, आम्दानी, कर्जा, प्रतिसेयर आम्दानी, नेटवर्थ र सञ्चित नोक्सानीको विश्लेषण नगरी उनीहरूले बढ्दो मूल्यमा सेयर खरिद गरे।

मूल्य निरन्तर बढिरहेको दृश्यलाई नै लगानीको आधार मान्दा कतिपय लगानीकर्ता प्रतिकित्ता ३५२ रुपैयाँसम्म तिर्न तयार भए। तर मूल्यवृद्धिको पछाडि कम्पनीको व्यावसायिक तथा वित्तीय सुधारको बलियो आधार नदेखिएको अवस्थामा एउटा प्रतिकूल घटनाले बजारको प्रवृत्ति उल्ट्याइदियो।

अग्रवालको सेयर फ्रिजपछि उल्टियो माहोल

खानीखोलाको सेयर कारोबारमा जोडिएका ठूला सेयर कारोबारी दीपेन्द्र अग्रवालले बिक्री गर्न खोजेको ठूलो परिमाणको सेयर सीआईबीको निर्देशनपछि फ्रिज गरिएको प्रकरण सार्वजनिक भएसँगै बजारको माहोल बदलिएको हो।

अग्रवालमाथि भइरहेको अनुसन्धान र उनले कारोबार गरेको सेयर फ्रिज गरिएको विषयले यसअघि नै ठूलो विवाद सिर्जना गरेको थियो। सेयर खरिद गर्न दिइए पनि बिक्री तथा राफसाफको चरणमा खाता रोकिएको भन्दै सरकारी संयन्त्रको कार्यशैलीमाथि प्रश्न उठेको थियो।

सेयर दलाल व्यवसायीहरूले समेत सीआईबीले पूँजीबजारको नियमित कारोबार तथा राफसाफ प्रक्रियामा सोझै हस्तक्षेप गरेको भन्दै विरोध जनाएका थिए। उनीहरूले अनुसन्धानका नाममा सेयर रोक्दा सम्बन्धित कारोबारी मात्र नभई ब्रोकर, प्रतिपक्षी लगानीकर्ता र समग्र राफसाफ प्रणाली प्रभावित हुने तर्क गरेका थिए।

अग्रवाल वा अन्य कुनै व्यक्तिले खानीखोलाको सेयर मूल्यमा गैरकानुनी चलखेल गरेको विषय अनुसन्धानबाट अन्तिम रूपमा पुष्टि हुन बाँकी छ। तर विकसित घटनाक्रमले सीमित ठूला कारोबारीको गतिविधि तथा बजारमा फैलाइएको अपुष्ट सूचनाले सर्वसाधारणको लगानी निर्णयलाई कसरी प्रभावित पार्न सक्छ भन्ने देखाएको छ।

यो प्रकरणको अर्को डरलाग्दो पाटो भनेको हल्ला र ठूला कारोबारीको गतिविधि पछ्याउँदै उच्च मूल्यमा प्रवेश गरेका सर्वसाधारण लगानीकर्ता अहिले ठूलो नोक्सानीमा फस्नु हो।

ठूला खेलाडी पहिले प्रवेश, सर्वसाधारण अन्तिममा

सेयर बजारमा मूल्य चलखेलको आशंका भएका घटनामा प्रायः एउटै प्रवृत्ति देखिन्छ। प्रारम्भमा सीमित कारोबारीले तुलनात्मक रूपमा कम मूल्यमा ठूलो परिमाणमा सेयर उठाउँछन्। त्यसपछि कम्पनीबारे सकारात्मक हल्ला, सम्भावित मूल्य लक्ष्य तथा ‘ठूलो खेल हुँदैछ’ भन्ने सन्देश फैलाइन्छ।

मूल्य बढ्दै गएपछि सर्वसाधारणमा अवसर गुम्ने डर पैदा हुन्छ। उनीहरूले कम्पनीको वास्तविक अवस्था अध्ययन नगरी उच्च मूल्यमा सेयर खरिद गर्छन्। प्रारम्भिक लगानीकर्ताले पर्याप्त नाफामा सेयर बिक्री गर्न थालेपछि बजारमा आपूर्ति बढ्छ र मूल्य घट्न थाल्छ।

सबैभन्दा ढिलो प्रवेश गर्ने लगानीकर्ता नै सबैभन्दा उच्च मूल्यमा फस्छन्। मूल्य घट्दा ठूला कारोबारीसँग रणनीति, सूचना र जोखिम बहन गर्ने क्षमता हुन सक्छ; सर्वसाधारण लगानीकर्ताको पूँजी भने लामो समयसम्म अड्किने वा ठूलो घाटामा बिक्री गर्नुपर्ने अवस्था आउन सक्छ।

खानीखोलाको पछिल्लो मूल्य उतारचढावले पनि यही जोखिमलाई सतहमा ल्याएको छ। मूल्य ३५२ रुपैयाँबाट २७८ रुपैयाँमा झर्दा कम्पनीको आधारभूत अवस्था केही दिनमै २१ प्रतिशत बिग्रिएको होइन। फेरिएको मुख्य पक्ष बजारको मनोविज्ञान, नियामकीय तथा अनुसन्धानसम्बन्धी घटनाक्रम र खरिद–बिक्रीको चाप हो।

अझै मूल्य घट्ने जोखिम

खानीखोलाको सेयरमा बिक्री चाप कायम रहे आगामी कारोबार दिनमा मूल्य थप घट्न सक्ने जोखिम छ। विशेषगरी उच्च मूल्यमा खरिद गरेका लगानीकर्ताले नोक्सानी सीमित गर्न एकसाथ बिक्री आदेश राखे मूल्यमा थप दबाब पर्न सक्छ।

यद्यपि कुनै सेयरको भाव आगामी दिनमा कता जान्छ भन्ने निश्चित रूपमा पूर्वानुमान गर्न सकिँदैन। अनुसन्धानको दिशा, फ्रिज गरिएको सेयरसम्बन्धी निर्णय, बजारको समग्र अवस्था र कम्पनीका आधारभूत सूचकले आगामी मूल्य निर्धारणमा भूमिका खेल्नेछन्।

यसकारण अहिले मूल्य घटेको देखेर आत्तिएर बिक्री गर्ने वा सस्तो भयो भन्दै हतारमा खरिद गर्ने दुवै निर्णय जोखिमपूर्ण हुन सक्छन्। लगानीकर्ताले कम्पनीको प्रकाशित वित्तीय विवरण, उत्पादन तथा आम्दानी, ऋण दायित्व, सञ्चित नाफा–नोक्सानी, प्रतिसेयर आम्दानी र बजार मूल्यबीचको सम्बन्ध विश्लेषण गर्नु आवश्यक हुन्छ।

पाठ स्पष्ट छ-हल्ला होइन, वित्तीय अवस्था हेरौं

खानीखोला प्रकरणले पूँजीबजारका लगानीकर्तालाई एउटा कठोर सन्देश दिएको छ: ठूला कारोबारीको नाम, बन्द समूहमा दिइएको मूल्य लक्ष्य र सामाजिक सञ्जालमा फैलाइएको हल्ला लगानीको आधार हुन सक्दैन।

‘कुन सेयर उड्छ’, ‘कसले उठाउँदैछ’ वा ‘कति मूल्य पुग्छ’ भन्ने अपुष्ट सूचनाको पछि लाग्दा केही दिनमै वर्षौंको बचत गुम्न सक्छ। ठूला खेलाडीको प्रवेशको खबर सर्वसाधारणसम्म पुग्दासम्म उनीहरूको खरिद प्रक्रिया सकिइसकेको र बिक्रीको तयारी सुरु भइसकेको समेत हुन सक्छ।

सेयर बजारमा नाफाको सम्भावनासँगै पूँजी गुम्ने जोखिम पनि हुन्छ। खानीखोलामा तीन कारोबार दिनमै देखिएको २१ प्रतिशतको गिरावट त्यसैको पछिल्लो चेतावनी हो-कम्पनी नबुझी खेलाडी पछ्याउने लगानीकर्ता अन्ततः खेलकै मोहरा बन्न सक्छ।