अब ‘मान्छे पढेर’ लघुवित्तले ऋण दिने, राष्ट्र बैंकले खोल्यो नयाँ बाटो

काठमाडौं। लघुवित्त वित्तीय संस्थाले अब ग्राहकको आर्थिक अवस्था र कर्जा इतिहास मात्रै होइन, उसको व्यवहार तथा ऋण तिर्ने मनोवृत्तिसमेत मूल्याङ्कन गरेर कर्जा दिन सक्ने भएका छन्।

नेपाल राष्ट्र बैंकले ‘घ’ वर्गका लघुवित्तलाई जारी एकीकृत निर्देशन, २०८२ संशोधन गर्दै साइकोमेट्रिक क्रेडिट स्कोरिङका आधारमा समेत कर्जा विश्लेषण गरी ऋण प्रवाह गर्न सक्ने व्यवस्था गरेको हो। यसअघि यस्तो प्रावधान थिएन।

साइकोमेट्रिक क्रेडिट स्कोरिङमा प्रश्नावली तथा व्यवहारसम्बन्धी परीक्षणबाट ग्राहकको अनुशासन, जोखिमप्रतिको धारणा, निर्णय क्षमता र कर्जा तिर्ने सम्भावनाको मूल्याङ्कन गरिन्छ।

नेपालका अधिकांश लघुवित्त ग्राहकसँग नियमित तलब, पर्याप्त धितो वा लामो कर्जा इतिहास हुँदैन। नयाँ विधिले वित्तीय इतिहास नभएका तर व्यवसाय गर्ने क्षमता भएका ग्रामीण नागरिक, महिला उद्यमी तथा साना व्यवसायीलाई कर्जामा पहुँच दिन सहयोग गर्न सक्छ।

यसले फिल्ड कर्मचारीको व्यक्तिगत मूल्याङ्कन र समूह जमानीमाथिको निर्भरता घटाउनुका साथै सम्भावनायुक्त ऋणी पहिचान एवं खराब कर्जा नियन्त्रणमा सहयोग पुर्‍याउन सक्ने अपेक्षा गरिएको छ।

तर यो विधिसँग जोखिम पनि जोडिएका छन्। ग्राहकले ऋण पाउन संस्थाले रुचाउने उत्तर दिन सक्ने, कम शिक्षित व्यक्तिले प्रश्न नबुझेर कमजोर स्कोर पाउने र प्रविधिले निश्चित समुदायलाई गलत रूपमा जोखिमयुक्त ठहर्‍याउन सक्ने सम्भावना रहन्छ।

व्यक्तिको व्यवहार तथा मनोवृत्तिसँग सम्बन्धित संवेदनशील विवरण सङ्कलन हुने भएकाले गोपनीयता र डेटा सुरक्षाको प्रश्नसमेत उठ्छ। राष्ट्र बैंकले यसको प्रयोग गर्न अनुमति दिए पनि ग्राहकको सहमति, डेटा सुरक्षा, मोडल परीक्षण र गलत स्कोर सच्याउने प्रक्रियाबारे विस्तृत व्यवस्था खुलाएको छैन।

निर्देशनमा साइकोमेट्रिक स्कोरिङ ‘समेतका आधारमा’ कर्जा विश्लेषण गर्न सकिने भनिएकाले यसलाई कर्जा स्वीकृति वा अस्वीकृतिको एकमात्र आधार बनाउनुपर्ने छैन। यो आम्दानी, व्यवसाय, भुक्तानी क्षमता र कर्जा सूचनासँगै प्रयोग हुने सहयोगी औजार हो।

प्रभावकारी र निष्पक्ष रूपमा प्रयोग भए नयाँ व्यवस्थाले वित्तीय पहुँच विस्तार गर्न सक्छ। तर पारदर्शी कार्यविधिबिना प्रयोग गरिए ऋणीको व्यक्तित्वमा अंक लगाएर कर्जाबाट वञ्चित गर्ने जोखिम पनि उत्तिकै रहनेछ।