सहर चिस्याउन ठूला रुखको भूमिका महत्वपूर्ण, गर्मी र खडेरीले बढायो जोखिम

काठमाण्डौ । बढ्दो तापक्रम र खडेरीका कारण विश्वका सहरमा रहेका ठूला तथा घना छायाँ दिने रुखको स्वास्थ्यमा गम्भीर असर पर्न थालेको छ। विज्ञहरूका अनुसार यस्ता रुख संरक्षण गर्नु नयाँ बिरुवा रोप्नुभन्दा तत्कालका लागि बढी प्रभावकारी हुन सक्छ।

घना रुखको छायाँमुनिको तापक्रम वरपरको क्षेत्रभन्दा ३ डिग्री सेल्सियससम्म कम हुन सक्छ। रुखको छायाँमा उभिँदा मानिसले महसुस गर्ने तापक्रम भने रुखको छेउमा प्रत्यक्ष घाममा उभिँदाको तुलनामा १० देखि १२ डिग्री सेल्सियससम्म कम हुन सक्ने अध्ययनहरूले देखाएका छन्।

रुखले छायाँ प्रदान गर्नुका साथै पातबाट पानी वाष्पीकरण गरी वरपरको वातावरण चिसो बनाउँछन्। यसले वायु प्रदूषण कम गर्न, कार्बन सञ्चित गर्न, जैविक विविधताका लागि बासस्थान उपलब्ध गराउन र वर्षाको पानी जमिनमा सोसिन सहयोग गर्छ। सहरमा रुखको छायाँको क्षेत्रफल बढी हुँदा मुटुसम्बन्धी रोगको दर कम हुने सम्बन्धसमेत विभिन्न अध्ययनले देखाएका छन्।

स्वस्थ रुखलाई दैनिक कम्तीमा १० देखि १५ लिटर पानी आवश्यक पर्ने विज्ञहरू बताउँछन्। पूर्ण रूपमा फैलिएको पात भएका परिपक्व रुखलाई भने यसको चार गुणासम्म पानी आवश्यक पर्न सक्छ।

त्यसैले सहरहरूले नयाँ बिरुवा रोप्ने कामसँगै खडेरीका कारण जोखिममा परेका पुराना र परिपक्व रुखको संरक्षणलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने विज्ञहरूको सुझाव छ।

Sponsored

Sponsored

अनुसन्धानअनुसार, करिब २० मिटरको छत्र फैलिएको एउटा पुरानो रुखले प्रदान गर्ने वातावरणीय लाभ बराबरको प्रभाव प्राप्त गर्न करिब ४०० वटा नयाँ बिरुवा आवश्यक पर्न सक्छ। स्विडेन युनिभर्सिटी अफ एग्रिकल्चरल साइन्सेसका अनुसन्धानकर्ता हेन्रिक स्योमानका अनुसार धेरै नयाँ रुखले रोपिएको ४० देखि ५० वर्षपछि मात्र पूर्ण रूपमा आफ्नो वातावरणीय भूमिका निर्वाह गर्न सक्छन्।

विज्ञहरूले रुखलाई थोरै–थोरै पानी पटक–पटक दिनुभन्दा कम समयमा पर्याप्त मात्रामा पानी दिने सुझाव दिएका छन्। यसबाट पानी माटोको गहिरो तहसम्म पुग्ने र माथिल्लो सतहमा मात्र रहेर वाष्पीकरण हुने सम्भावना कम हुन्छ।

नयाँ तथा साना रुखका लागि तना वरिपरि हल्का खाल्डो बनाउँदा पानी त्यहीँ जम्मा भएर जमिनमा सोसिन सहयोग पुग्छ। तर सतहमा रहेका जरालाई क्षति नपुग्ने गरी यस्तो व्यवस्था गर्नुपर्नेछ।

अत्यधिक कडा वा थिचिएको माटो भएका स्थानमा पानी बिस्तारै जमिनमा चुहिने वाटरिङ ब्याग वा विशेष पानी दिने कुशन प्रयोग गर्न सकिने विज्ञहरूको सुझाव छ।

सहरी वृक्षरोपणमा खडेरी सहन सक्ने प्रजाति छनोट गर्नुका साथै विभिन्न प्रजातिको विविधता कायम राख्नु पनि महत्वपूर्ण मानिएको छ।

यसका लागि ‘१०–२०–३० नियम’ उपयोगी हुन सक्छ। यस नियमअनुसार सहरी क्षेत्रमा रोपिने रुखमध्ये एउटै प्रजातिको हिस्सा १० प्रतिशतभन्दा बढी, एउटै वंशको २० प्रतिशतभन्दा बढी र एउटै वनस्पति परिवारको ३० प्रतिशतभन्दा बढी हुनु हुँदैन।

विभिन्न प्रजातिका रुख रोप्दा एउटै रोग वा कीराको प्रकोपले ठूलो संख्यामा रुख नष्ट गर्ने जोखिम कम हुन्छ। यसले जलवायु परिवर्तनका कारण बढ्दै गएको गर्मी र खडेरीको प्रभाव सामना गर्न सहरलाई थप सक्षम बनाउन सहयोग गर्ने विज्ञहरूको निष्कर्ष छ।