भदौको कहरः १८९० को भूकम्पदेखि २०८३ को महाबाढीसम्म

काठमाडौं। नेपाली पात्रोमा भदौ चाडपर्वको ढोका उघार्ने महिना हो। वर्षायाम बिदा हुन खोजिरहेको हुन्छ, दसैं–तिहारको तयारी सुरु हुन्छ र बजारले वर्षकै सबैभन्दा ठूलो व्यापारिक मौसम पर्खिरहेको हुन्छ। किसानको बाली खेतमा हुर्किरहेको हुन्छ, व्यवसायीको सामान बाटोमा हुन्छ र सर्वसाधारण चाडपर्वका योजना बुन्दै हुन्छन्।

तर नेपालको इतिहास पल्टाउँदा भदौ उत्साहको मात्र होइन, पटक-पटक राष्ट्रिय शोक र संकट बोकेर आएको महिना पनि देखिन्छ।

कहिले भूकम्पले हजारौं घर ढालेको छ, कहिले नदीले धार परिवर्तन गरेर सिंगो बस्ती बगाएको छ। कहिले महामारीले अस्पताल भरिएका छन् भने कहिले राजनीतिक असन्तोष हिंसात्मक विस्फोटमा बदलिँदा राष्ट्रिय धरोहर, सरकारी कार्यालय र निजी सम्पत्ति खरानी भएका छन्।

अघिल्लो वर्ष अर्थात् २०८२ सालको भदौमा जेन-जी आन्दोलनले नेपालको राजनीतिक सत्ता मात्र हल्लाएन, देशका प्रमुख प्रशासनिक तथा न्यायिक संरचनालाई समेत आगोको लपेटामा पार्‍यो। त्यसको एक वर्ष नबित्दै २०८३ सालको भदौमा भोटेकोशीले निम्त्याएको विपत्तिले सयौंको ज्यान लिएको छ, कैयौं बेपत्ता छन् र सडक, पुल, जलविद्युत् आयोजना, भन्सार तथा व्यापारिक पूर्वाधार तहसनहस भएका छन्।

यसले एउटा गम्भीर प्रश्न उठाएको छ: आखिर किन भदौ पटक-पटक नेपाल र नेपालीका लागि ‘दशा’ बनेर आउँछ ?

१८९० भदौः महाभूकम्पले ढलेको काठमाडौं

अभिलेखमा भेटिने भदौका सबैभन्दा पुराना ठूला विपत्तिमध्ये एक हो-वि.सं. १८९० भदौ १२ गतेको नेपाल-भारत महाभूकम्प।

करिब ७.६ देखि ७.९ म्याग्निच्युड अनुमान गरिएको उक्त भूकम्पले काठमाडौं उपत्यका, उत्तरी नेपाल, भारत र तिब्बतसम्म प्रभाव पारेको थियो। करिब ५०० मानिसको मृत्यु भएको अनुमान छ। हजारौं घर, मन्दिर तथा ऐतिहासिक संरचना भत्किएका थिए।

काठमाडौं उपत्यकामा मात्रै हजारौं संरचना क्षतिग्रस्त भएको र तत्कालीन धरहराको एउटा भागसमेत ढलेको ऐतिहासिक विवरण पाइन्छ। मुख्य भूकम्पअघि दुईवटा ठूला धक्का महसुस भएकाले धेरै मानिस घरबाहिर निस्किएका थिए। त्यसैले व्यापक भौतिक विनाशका तुलनामा मानवीय क्षति केही कम भएको मानिन्छ।

भदौले नेपाललाई दिएको यो पहिलो ऐतिहासिक चेतावनी थियो-तर अन्तिम थिएन।

२०११ भदौः एक हजारको ज्यान लिने महाबाढी

वि.सं. २०११ सालको भदौ सुरु हुनासाथ नेपाल अर्को महाविपत्तिमा फस्यो। सन् १९५४ को यो बाढीलाई नेपालको आधुनिक इतिहासकै सबैभन्दा भयावह बाढीमध्ये एक मानिन्छ।

राप्ती र लोथर नदीमा आएको बाढीले चितवन उपत्यकाको ठूलो क्षेत्र डुबायो। देशका अन्य भागमा समेत बाढी र पहिरोले व्यापक जनधनको क्षति गर्‍यो। विभिन्न ऐतिहासिक अध्ययनमा करिब एक हजार मानिसको मृत्यु र एक लाख ३० हजारभन्दा बढी मानिस घरबारविहीन भएको उल्लेख छ।

बाढीले बस्ती, खेतीयोग्य जमिन, पशुधन र स्थानीय अर्थतन्त्र ध्वस्त बनायो। यसको प्रभाव यति ठूलो थियो कि त्यसपछिको पुनर्वाससँगै राप्ती उपत्यका विकास कार्यक्रम तथा व्यवस्थित बसोबासको अवधारणा अघि बढ्यो।

अर्थात्, २०११ सालको भदौले मानिस र सम्पत्ति मात्र बगाएन, नेपालको बसोबास तथा विकास नीतिकै दिशा परिवर्तन गरिदियो।

२०४५ भदौ ५ः निद्राबाट ब्युँझिन नपाउँदै विनाश

वि.सं. २०४५ भदौ ५ गते बिहान पौने पाँच बजेतिर उदयपुर केन्द्रबिन्दु भएर शक्तिशाली भूकम्प गयो। करिब ६.९ म्याग्निच्युडको उक्त भूकम्पले पूर्वी तथा मध्य नेपाललाई नराम्ररी हल्लायो।

नेपालमा ७२१ जनाको मृत्यु भयो। ६ हजार ५ सयभन्दा बढी घाइते भए भने करिब ६४ हजार भवन क्षतिग्रस्त भएको अभिलेख छ। विद्यालय, अस्पताल, सरकारी भवन, सडक र हजारौं निजी आवास भत्किए।

भूकम्पको ठूलो धक्का बिहान मानिसहरू घरभित्रै सुतिरहेका बेला आएको थियो। कमजोर निर्माण संरचना, माटोको घर र विपद् तयारीको अभावले मानवीय क्षति बढायो। पूर्वी नेपालको जनजीवन तथा स्थानीय अर्थतन्त्र सामान्य अवस्थामा फर्किन लामो समय लाग्यो।

२०५५ भदौः स्याङ्जामा बस्ती नै निल्ने पहिरो

वि.सं. २०५५ को भदौमा भीषण वर्षासँगै आएको बाढी-पहिरोले देशका विभिन्न जिल्ला प्रभावित भए। सबैभन्दा भयावह घटना स्याङ्जामा भयो, जहाँ विशाल पहिरोले एउटा गाउँ नै पुर्‍यो।

अन्तर्राष्ट्रिय विपद् अभिलेखअनुसार उक्त पहिरोमा करिब ५० देखि ५५ जनासम्मको मृत्यु भयो। त्यस वर्ष देशभर भएका बाढी-पहिरोमा १८० भन्दा बढी मानिसले ज्यान गुमाएका थिए।

पहाडी क्षेत्रमा कमजोर भूगर्भ, लगातारको वर्षा, अव्यवस्थित बाटो निर्माण र जोखिमयुक्त स्थानमा रहेका बस्तीले सानो प्राकृतिक घटनालाई ठूलो मानवीय विपत्तिमा बदल्ने पुरानो समस्या त्यसबेला पनि देखिएको थियो।

२०६१ भदौ १६ः विदेशको हत्याले काठमाडौं जल्यो

भदौको विपत्ति सधैं प्रकृतिबाट मात्रै आएको छैन।

वि.सं. २०६१ भदौ १६ गते इराकमा अपहरित १२ नेपालीको निर्ममतापूर्वक हत्या गरिएको भिडियो सार्वजनिक भएपछि काठमाडौंसहित विभिन्न स्थानमा आक्रोश विस्फोट भयो।

राजधानीमा उत्रिएको भीडले वैदेशिक रोजगार कम्पनी, एयरलाइन्स, मस्जिद, सञ्चारमाध्यम र व्यावसायिक प्रतिष्ठानमा तोडफोड तथा आगजनी गर्‍यो। धार्मिकस्थलसमेत निशानामा परेपछि सामाजिक सद्भाव खलबलिने खतरा उत्पन्न भयो। सरकारले काठमाडौंमा कर्फ्यु लगाउनुपर्‍यो।

इराकमा भएको हत्याले नेपालभित्र वैदेशिक रोजगार क्षेत्रको नियमनहीनता, श्रमिक सुरक्षा र दलाल सञ्जालको भयावह अवस्था उजागर गर्‍यो। अर्कोतर्फ, आन्दोलनका नाममा गरिएको विध्वंसले व्यापार, पर्यटन तथा नेपालको अन्तर्राष्ट्रिय छविमा गम्भीर क्षति पुर्‍यायो।

२०६५ भदौ २ः कोशी पुरानै धारमा फर्किँदा उजाडियो सुनसरी

वि.सं. २०६५ भदौ २ गते सुनसरीको पश्चिम कुशाहामा सप्तकोशीको तटबन्ध भत्कियो। नदी आफ्नो दशकौं पुरानो धारमा फर्किएपछि सुनसरीका गाउँहरू एकाएक विशाल जलराशिमा परिणत भए।

हजारौं परिवार विस्थापित भए। खेतीयोग्य जमिन बालुवाले पुरियो। घर, विद्यालय, स्वास्थ्यचौकी, सडक र स्थानीय पूर्वाधार नष्ट भए। पूर्व-पश्चिम राजमार्ग अवरुद्ध हुँदा पूर्वी नेपालसँगको यातायात तथा आपूर्ति प्रणाली प्रभावित भयो।

नेपालतर्फ मात्रै दसौं हजार नागरिक विस्थापित भए भने भारतको बिहारमा लाखौं मानिस प्रभावित भए। कृषि उत्पादन, पशुधन, स्थानीय व्यापार र यातायातमा पुगेको क्षति दीर्घकालसम्म महसुस भयो।

कोशी विपत्तिले प्राकृतिक प्रकोपभन्दा बढी तटबन्धको कमजोर मर्मत, संस्थागत लापरबाही र सीमापार जल व्यवस्थापनको असफलता उजागर गरेको थियो।

२०७२ भदौः टीकापुरबाट सल्किएको आगो, तराई बन्द हुँदै नाकाबन्दीसम्म

वि.सं. २०७२ भदौ ७ गते प्रदेश सीमांकनविरुद्ध कैलालीको टीकापुरमा भएको प्रदर्शन हिंसात्मक बन्यो। घटनामा आठ सुरक्षाकर्मीसहित नौ जनाको हत्या भयो। त्यसपछि पश्चिम तराई लामो समय तनाव, कर्फ्यु र असुरक्षाको चपेटामा पर्‍यो।

उता तराई-मधेसका अन्य क्षेत्रमा संविधान र प्रदेश सीमांकनविरुद्ध आन्दोलन चर्किँदै थियो। उद्योग बन्द भए, मालवाहक सवारी रोकिए, भन्सार कारोबार खुम्चियो र आपूर्ति प्रणाली अवरुद्ध हुन थाल्यो।

औपचारिक नाकाबन्दी असोजमा तीव्र भए पनि त्यसको राजनीतिक तथा आर्थिक आधार भदौमै तयार भइसकेको थियो। भूकम्पबाट उठ्न नपाउँदै इन्धन, औषधि, खाद्यान्न र निर्माण सामग्रीको अभावमा परेको अर्थतन्त्रको वृद्धिदर करिब १.७ प्रतिशतमा सीमित भयो।

२०७२ को भदौले राजनीतिक असन्तोषलाई समयमै सम्बोधन नगर्दा त्यसको मूल्य सिंगो अर्थतन्त्रले कसरी चुकाउनुपर्छ भन्ने देखायो।

२०७७ भदौः कोरोना नियन्त्रणका नाममा फेरि बन्द भयो काठमाडौं

कोरोना संक्रमण तीव्र बनेपछि २०७७ भदौ ३ गतेदेखि काठमाडौं उपत्यकामा दोस्रो चरणको कडा निषेधाज्ञा लगाइयो। काठमाडौं, ललितपुर र भक्तपुरका सडक सुनसान भए। व्यापार, यातायात, शिक्षा, होटल, रेस्टुरेन्ट र अनौपचारिक रोजगारी फेरि ठप्प बन्यो।

पहिलो बन्दाबन्दीबाट उठ्न खोजेका साना व्यवसायी दोस्रो निषेधाज्ञापछि थप संकटमा परे। हजारौं श्रमिकले रोजगारी गुमाए। पर्यटन क्षेत्र लगभग शून्यमा झर्‍यो। निजी विद्यालय, साना उद्योग, होटल तथा यातायात व्यवसाय ऋणको भारमा दबिए।

कोरोना महामारी वर्षभर फैलिएको संकट थियो। तर आर्थिक राजधानी काठमाडौं दोस्रोपटक पूर्ण रूपमा बन्द भएको भदौले अर्थतन्त्रमा थप गहिरो चोट पुर्‍यायो।

२०७९ भदौः घरघरमा डेंगी, अस्पतालमा बिरामीको चाप

वि.सं. २०७९ को भदौमा डेंगी संक्रमण विस्फोटक रूपमा फैलियो। काठमाडौं उपत्यकासहित देशभरका अस्पताल संक्रमितले भरिए। परीक्षण किट, औषधि, बेड र रगतको माग ह्वात्तै बढ्यो।

त्यस वर्ष नेपालमा करिब ५४ हजार डेंगी संक्रमण र ६२ जनाको मृत्यु अभिलेख भयो। यो नेपालमा पुष्टि भएको अहिलेसम्मकै ठूलो डेंगी प्रकोप थियो।

कोरोना महामारीबाट भर्खरै बाहिरिँदै गरेको अर्थतन्त्र र स्वास्थ्य प्रणालीलाई डेंगीले अर्को दबाब दियो। कार्यालय, उद्योग, विद्यालय तथा घरपरिवारमा बिरामीको संख्या बढ्दा उत्पादकत्वसमेत प्रभावित भयो।

२०८२ भदौः जेन-जी विद्रोहले सत्ता ढल्यो, राष्ट्रिय धरोहर जले

वि.सं. २०८२ भदौ २३ गते भ्रष्टाचार, कुशासन र सामाजिक सञ्जाल प्रतिबन्धविरुद्ध जेन-जी पुस्ता सडकमा उत्रियो। सुरक्षाकर्मीको बल प्रयोगपछि आन्दोलनमा ठूलो मानवीय क्षति भयो। त्यसको भोलिपल्ट देशभर आक्रोश हिंसात्मक विद्रोहमा बदलियो।

सिंहदरबार, संसद् भवन, सर्वोच्च अदालत, प्रधानमन्त्री कार्यालय, मन्त्रालय, राजनीतिक दलका कार्यालय, नेताका निवास तथा निजी व्यावसायिक संरचनामा आगजनी र तोडफोड भयो।

आन्दोलन र त्यसपछिको हिंसामा ७७ जनाको मृत्यु तथा दुई हजारभन्दा बढी घाइते भए। सरकारको आधिकारिक मूल्यांकनले सार्वजनिक र निजी सम्पत्तिसहित अर्थतन्त्रमा करिब ५८ करोड ६० लाख अमेरिकी डलर बराबर क्षति पुगेको देखायो। क्षतिग्रस्त सरकारी संरचना पुनर्निर्माण गर्न मात्रै ठूलो आर्थिक स्रोत आवश्यक पर्ने अवस्था बन्यो।

उक्त घटनाले नेपालको राजनीतिक नेतृत्व परिवर्तन गर्‍यो, तर त्यसको आर्थिक तथा संस्थागत घाउ अझै पुरिएको छैन।

२०८३ भदौः भोटेकोशीको भेलले फेरि बगायो देशको आशा

अघिल्लो भदौको जेन-जी विध्वंसबाट देश पूर्ण रूपमा तंग्रिन नपाउँदै २०८३ भदौ १० गते अर्को महाविपत्ति आइपुग्यो।

नेपाल-चीन सीमाबाट करिब २० किलोमिटर उत्तरपूर्वतर्फ भएको विशाल हिमचट्टान पहिरोपछि लेन्दे खोलामा उत्पन्न बाढी भोटेकोशी हुँदै त्रिशूलीमा मिसियो। पानी, हिउँ, ढुंगा, माटो र लेदोको विशाल भेलले तटीय बस्ती, सडक, पुल, जलविद्युत् आयोजना, भन्सार संरचना तथा व्यावसायिक केन्द्र बगायो।

रसुवामा वेत्रावतीदेखि मैलुङ हुँदै स्याफ्रुबेँसी-रसुवागढी जोड्ने करिब ४० किलोमिटर सडक पूर्ण रूपमा क्षतिग्रस्त भएको छ। गल्छी-त्रिशूली खण्डको करिब १० किलोमिटर सडक बन्द छ भने पृथ्वी राजमार्गको करिब १३ किलोमिटर भाग लेदोले ढाकिएको छ।

बाढीले ४१ वटा पुल पूर्ण रूपमा क्षतिग्रस्त बनाएको प्रारम्भिक सरकारी विवरण छ। चीनसँगको रसुवागढी व्यापारिक नाका, जलविद्युत् उत्पादन, पर्यटन, यातायात तथा स्थानीय बजारमा दीर्घकालीन असर पर्ने निश्चित छ।

मानवीय क्षतिको अन्तिम विवरण आउन बाँकी छ। शव भेटिने र बेपत्ताको सूची थपिने क्रम जारी रहेकाले यो विपत्तिको वास्तविक आकार अझै खुलिसकेको छैन।

आखिर किन भदौमै दोहोरिन्छ विपत्ति ?

भदौ कुनै अलौकिक रूपमा अशुभ महिना होइन। तर नेपालको भूगोल, मौसम, विकासको शैली र राजनीतिक पात्रोले यो महिनालाई स्वभावतः उच्च जोखिमयुक्त बनाएको छ।

पहिलो कारणः थाकिसकेको जमिनमाथि मनसुनको अन्तिम प्रहार

असार र साउनभर पानी सोसेको जमिन भदौसम्म आइपुग्दा पूर्ण रूपमा गलिसकेको हुन्छ। त्यसमाथि केही घण्टा वा दिन लगातार ठूलो वर्षा हुँदा पहाड फुट्छ, पहिरो जान्छ र नदीले धार बदल्छ।

त्यसैले वर्षाको कुल मात्रा मात्र होइन, अघिल्ला दुई महिनादेखि जमिनले कति पानी सोसिसकेको छ भन्ने तथ्य महत्वपूर्ण हुन्छ।

दोस्रो कारणः हिमालमा वर्षा, तापक्रम र हिउँ पग्लने संयुक्त दबाब

भदौमा तल्लो क्षेत्रमा मनसुन सक्रिय रहँदा उच्च हिमाली क्षेत्रमा तापक्रम पनि अपेक्षाकृत माथि हुन्छ। वर्षा, हिउँ पग्लने क्रम, हिमताल तथा कमजोर हिमचट्टानी संरचना एकैपटक सक्रिय हुँदा आकस्मिक बाढीको जोखिम बढ्छ।

यस वर्षको भोटेकोशी विपत्ति हिमाली भूभागमा भइरहेको तीव्र परिवर्तनको डरलाग्दो उदाहरण बनेको छ।

तेस्रो कारणः नदी किनार र पहिरोमुनि फैलिएको अव्यवस्थित विकास

नेपालका सडक, बजार, जलविद्युत् आयोजना र बस्ती नदीको प्राकृतिक बहाव क्षेत्र तथा कमजोर पहाडमा फैलिँदै गएका छन्। वातावरणीय अध्ययन कागजमा सीमित छ। नदीको बहाव साँघुरो पारिएको छ र पहाड काटेर सडक बनाउँदा ढल व्यवस्थापन गरिएको छैन।

यसले सामान्य प्राकृतिक घटनालाई समेत ठूलो विपत्तिमा बदलिरहेको छ।

चौथो कारणः आर्थिक तथा राजनीतिक वर्षको संवेदनशील समय

भदौसम्म नयाँ आर्थिक वर्षको बजेट कार्यान्वयन सुरु भइसकेको हुन्छ। दसैंतिहारका लागि आयात, व्यापार र निर्माण गतिविधि बढ्दै हुन्छन्। यही समयमा बन्द, आन्दोलन वा विपत्ति हुँदा आपूर्ति शृंखला, बजार र उपभोक्ता विश्वासमा तत्काल ठूलो धक्का पर्छ।

राजनीतिक रूपमा पनि वर्षायाम सकिएसँगै सडक आन्दोलन सक्रिय हुने भएकाले भदौ असन्तोष विस्फोट हुने समय बन्ने गरेको छ।