दुई दशकपछि इराकबाट अमेरिकी सेना फिर्ता, इरानको प्रभाव र आईएस पुनरुत्थानको चिन्ता

 

काठमाण्डौ । दुई दशकभन्दा लामो सैन्य उपस्थितिपछि अमेरिकी सेना इराकबाट फिर्ता हुन थालेको छ। सन् २००३ मा इराकमा सैन्य हस्तक्षेप गरेयता हजारौँ सैनिक गुमाएको अमेरिकाको यो फिर्तीलाई इरान र उसका सहयोगी समूहहरूले रणनीतिक जितका रूपमा व्याख्या गरेका छन्।

इराकी सुरक्षा विज्ञहरूका अनुसार अमेरिकी सेनाको फिर्तीसम्बन्धी योजना सन् २०२४ मै तत्कालीन अमेरिकी राष्ट्रपति जो बाइडेनको कार्यकालमा तय भएको थियो। त्यसपछिको अमेरिकी प्रशासनले पनि सोही योजनालाई निरन्तरता दिएको हो।

अमेरिकी नेतृत्वको सैन्य उपस्थिति हटेपछि इराकमा इरानको प्रभाव अझ बलियो हुनसक्ने विश्लेषण गरिएको छ। विशेषगरी इरान समर्थित सिया सशस्त्र समूहहरूले सुरक्षा र राजनीतिक निर्णय प्रक्रियामा आफ्नो प्रभाव विस्तार गर्न सक्ने चिन्ता बढेको छ।

इरानसँग नजिक मानिने सशस्त्र समूहहरूको अध्ययन गर्दै आएका इराकी सुरक्षा विश्लेषक जासिम अल–बहाद्लीका अनुसार अमेरिकी सेना हट्नुले इरानलाई रणनीतिक लाभ पुग्न सक्छ। उनका अनुसार वर्षौँदेखि इराकमा तेहरानको प्रभावलाई सन्तुलनमा राखिरहेको विदेशी सैन्य उपस्थिति समाप्त हुँदा शक्ति सन्तुलन बदलिन सक्छ।

इरान समर्थित सशस्त्र समूहहरूले अमेरिकी फिर्तीलाई आफ्नो आन्दोलनको जितका रूपमा प्रस्तुत गरिरहेका छन्। इस्लामिक रेजिस्टन्स इन इराकका कमाण्डर अबु मुज्ताबा अल–यासिरीले यसलाई ‘ऐतिहासिक जित’ भन्दै अमेरिकी परियोजनाको असफलताका रूपमा व्याख्या गरेका छन्।

सार्वभौमसत्ताको खुसी, सुरक्षा जोखिमको डर

अमेरिकी सेना फिर्ता हुनु धेरै इराकीका लागि सार्वभौमसत्तासँग जोडिएको सकारात्मक घटनाका रूपमा हेरिएको छ। तर अमेरिकी नेतृत्वको गठबन्धन हट्दा सिर्जना हुने सुरक्षा रिक्तताबारे पनि गम्भीर चिन्ता व्यक्त भइरहेको छ।

फल्लुजाहका सुन्नी जनजाति नेता अब्दुलरहमान अल–जोबाईले इराकले पूर्ण रूपमा आफ्नो सुरक्षा जिम्मेवारी सम्हाल्न अझै तयारी नपुगेको बताएका छन्। उनका अनुसार विदेशी सेना हट्नु सबै इराकीको चाहना भए पनि एकैपटक सुरक्षा संरचनामा खाली ठाउँ सिर्जना हुनु जोखिमपूर्ण हुन सक्छ।

विशेषगरी इरान समर्थित सशस्त्र समूहहरूको बढ्दो प्रभावप्रति चिन्ता राख्ने वर्गले अमेरिकी सेना फिर्तीलाई समयअगावैको निर्णयका रूपमा हेरेको छ।

२००३ देखि उतारचढावपूर्ण अमेरिकी उपस्थिति

अमेरिकी सेनाले सन् २००३ मा इराकमाथि आक्रमण गर्दै तत्कालीन राष्ट्रपति सद्दाम हुसेनको शासन अन्त्य गरेको थियो। त्यसपछि अमेरिकी सेना लामो समयसम्म इराकमा तैनाथ रह्यो।

लामो विद्रोह र हिंसापछि अमेरिकी सेना सन् २०११ को अन्त्यतिर इराकबाट फर्किएको थियो। तर सन् २०१४ मा इस्लामिक स्टेट (आईएस) ले इराकको ठूलो भूभाग कब्जा गरेपछि अमेरिकी नेतृत्वको गठबन्धन पुनः इराक फर्कियो।

सन् २०१४ देखि २०१७ बीच इराकी सेनालाई सहयोग गर्दै अमेरिकी नेतृत्वको गठबन्धनले आईएसविरुद्ध ठूलो सैन्य अभियान सञ्चालन गरेको थियो।

इराक युद्धमा करिब ४ हजार ५ सय अमेरिकी सैनिक मारिएका थिए। ‘अपरेशन इराकी फ्रिडम’ मा अफगानिस्तान युद्धको तुलनामा लगभग दोब्बर अमेरिकी सैनिकले ज्यान गुमाएको बताइएको छ।

अमेरिका–इरान प्रतिस्पर्धाको मैदान बनेको इराक

पछिल्ला वर्षहरूमा इराक अमेरिका र इरान दुवैसँग राजनीतिक तथा सैन्य सम्बन्ध राख्ने दुर्लभ देशका रूपमा रहेको थियो। यही कारण इराकी भूमि कहिलेकाहीँ अमेरिका–इरान प्रतिद्वन्द्विताको प्रत्यक्ष मैदानसमेत बनेको थियो।

सन् २०२० मा अमेरिकाले बग्दाद विमानस्थल नजिक गरेको आक्रमणमा शीर्ष इरानी कमाण्डर कासिम सुलेमानी मारिएका थिए।

त्यसपछि इरान समर्थित समूहहरूले इराकमा रहेका अमेरिकी सैन्य अखडामाथि पटक–पटक आक्रमण गरेका थिए भने अमेरिकाले पनि जवाफी सैन्य कारबाही गर्दै आएको थियो।

इरानले लामो समयदेखि अमेरिकी सेनालाई समग्र मध्यपूर्वबाटै हटाउनुपर्ने बताउँदै आएको छ। इराकबाट अमेरिकी सेना फिर्ता हुनु तेहरानका लागि रणनीतिक उपलब्धिका रूपमा लिइएको छ।

इरानी संसदको राष्ट्रिय सुरक्षा आयोगका उपाध्यक्ष अमिर हयात मोकद्दमले अमेरिकी सेना हटेपछि इराकमा स्थायी सुरक्षा कायम हुने दाबी गरेका छन्।

आईएस फेरि सल्बलाउने चिन्ता

अमेरिकी सेना फिर्तीको अर्को ठूलो चिन्ता इस्लामिक स्टेटको सम्भावित पुनरुत्थान हो।

इराकको केन्द्रीय सरकार र उत्तरी कुर्दिस्तान क्षेत्रका केही सुरक्षा अधिकारीहरूले अमेरिकी गुप्तचर सहयोग, बन्दोबस्ती र ड्रोन समर्थन घटेपछि आईएसलाई पुनः संगठित हुने अवसर मिल्न सक्ने चेतावनी दिएका छन्।

आईएसको तथाकथित ‘खिलाफत’ लगभग एक दशकअघि ध्वस्त भए पनि समूहको भूमिगत सञ्जाल अझै सक्रिय रहेको बताइन्छ।

आफ्नो उत्कर्षमा आईएसले इराकको करिब एक तिहाइ भूभाग कब्जा गरेको थियो। त्यसक्रममा समूहले हजारौँ मानिसको हत्या गरेको थियो।

कुर्द कमाण्डर सिरवान बार्जानीका अनुसार अमेरिकी नेतृत्वको गठबन्धन फिर्ता हुने समाचारपछि आईएस गतिविधिमा वृद्धि देखिएको छ। उनका अनुसार गठबन्धन फिर्तीले आईएस लडाकुहरूको मनोबलसमेत बढाउन सक्छ।

इराकी सुरक्षा अधिकारीहरूले पनि अमेरिकी सेना फिर्तीको समयलाई लक्षित गरेर आईएसका केही समूहले आत्मघाती आक्रमणको योजना बनाएको सूचना प्राप्त भएको बताएका छन्।

यसले सैन्य रूपमा कमजोर भइसकेको आईएसले अझै पनि सुरक्षा कमजोरीको फाइदा उठाएर रक्तपातपूर्ण आक्रमण गर्न सक्ने जोखिम कायमै रहेको देखाएको छ।

यसरी, अमेरिकी सेनाको इराकबाट फिर्तीले एकातिर दुई दशक लामो विदेशी सैन्य उपस्थितिको अन्त्यको संकेत गरेको छ भने अर्कोतिर इरानको बढ्दो प्रभाव, सशस्त्र समूहहरूको शक्ति र आईएस पुनरुत्थानको जोखिमलाई लिएर नयाँ सुरक्षा बहस सुरु भएको छ।