आँखाको तनावलाई गर्नु हुँदैन नजरअन्दाज, यी ५ आयुर्वेदिक उपायले दिन्छ राहत

काठमाण्डौ । आजको समयमा आँखाको तनाव (आई स्ट्रेन) आँखासम्बन्धी सबैभन्दा सामान्य समस्यामध्ये एक बनेको छ। यसको मुख्य कारण डिजिटल स्क्रिन (मोबाइल, कम्प्युटर, ट्याबलेट आदि) अगाडि लामो समय बिताउनु हो। बालबालिकादेखि वृद्धवृद्धासम्म धेरै मानिसहरू यस समस्याबाट प्रभावित भइरहेका छन्।

आँखाको तनावका कारण आँखामा दुखाइ, पोल्ने वा थकान महसुस हुनु, धमिलो देखिनु, टाउको दुख्नु तथा कुनै वस्तुमा ध्यान केन्द्रित गर्न कठिनाइ हुन सक्छ। यस्तो अवस्थामा समयमै उचित कदम चाल्नु आवश्यक हुन्छ। आयुर्वेदमा आँखाको तनाव कम गर्न सहयोग पुर्याउने विभिन्न परम्परागत उपायहरू वर्णन गरिएको छ।

बढ्दो स्क्रिन टाइमले आँखामा कसरी असर गर्छ ?

वर्तमान डिजिटल युगमा अधिकांश मानिसहरू दिनको धेरै समय मोबाइल वा कम्प्युटरको स्क्रिन हेर्दै बिताउँछन्। काम, अध्ययन तथा मनोरञ्जनका कारण स्क्रिन प्रयोग उल्लेखनीय रूपमा बढेको छ। तर, यसले आँखाको स्वास्थ्यमा प्रत्यक्ष असर पुर्याउँछ।

मानव आँखा लामो समयसम्म स्थिर र तीव्र प्रकाश भएको स्क्रिनमा केन्द्रित रहनका लागि प्राकृतिक रूपमा बनाइएको होइन। स्क्रिनमा ध्यान केन्द्रित गर्दा पलक झिम्काउने दर घट्छ, जसका कारण आँखाको सतहलाई चिसो र नम राख्ने आँसुको तह पर्याप्त मात्रामा बन्न सक्दैन। यसले गर्दा आँखामा सुख्खापन, जलन तथा रातोपनको समस्या देखिन सक्छ।

यसका अतिरिक्त, स्क्रिनमा निरन्तर परिवर्तन भइरहने सामग्री हेर्दा आँखाले पटक–पटक फोकस परिवर्तन गर्नुपर्छ। यसले आँखाको लेन्सको लचकता नियन्त्रण गर्ने सिलियरी मांसपेशीहरूमा अतिरिक्त दबाब सिर्जना गर्छ। लामो समयसम्म यस्तो दबाब रहँदा मांसपेशीमा ऐंठन आउन सक्छ र टाढाका वस्तुहरूमा ध्यान केन्द्रित गर्न कठिनाइ हुन सक्छ। समयमै ध्यान नदिएमा विशेषगरी बालबालिका र युवाहरूमा मायोपिया (नजिकको दृष्टिदोष) बढ्न सक्ने जोखिम पनि रहन्छ।

आँखाको तनाव कम गर्न आयुर्वेदिक उपायहरू

१. त्राटक

त्राटक एक प्राचीन योगिक ध्यान तथा शुद्धीकरण अभ्यास हो। यसमा शान्त र अँध्यारो कोठामा आँखाको स्तरमा राखिएको दीपकको ज्योतिलाई केही मिनेटसम्म एकाग्र भएर हेरिन्छ। यसले आँखाका मांसपेशीहरूलाई बलियो बनाउन, एकाग्रता बढाउन तथा आँखाको स्वच्छतामा सहयोग पुर्याउने विश्वास गरिन्छ।

२. नेत्र तर्पण

नेत्र तर्पण आयुर्वेदको विशेष उपचार पद्धति हो। यसमा आँखाको वरिपरि पीठोको घेरा बनाएर त्यसभित्र निश्चित समयसम्म मनतातो औषधीय घिउ राखिन्छ। यसले आँखाका ऊतकहरूलाई पोषण प्रदान गर्न, सुख्खापन कम गर्न तथा दृष्टिको स्पष्टता सुधार गर्न सहयोग पुर्‍याउने मान्यता छ।

३. घिउ वा त्रिफला घृत

आयुर्वेद अनुसार सुत्नुअघि शुद्ध गाईको घिउ वा त्रिफला घृतको प्रयोगले आँखालाई चिस्यान प्रदान गरी थकित आँखालाई आराम दिन मद्दत गर्न सक्छ।

४. त्रिफला आई वास

त्रिफला आई वास आँखाको थकान कम गर्न प्रयोग गरिने परम्परागत उपाय हो। यसका लागि त्रिफला रातभर सफा पानीमा भिजाएर बिहान छानेर उक्त पानीले आँखा धुने गरिन्छ। त्रिफलामा प्राकृतिक रूपमा सूजन कम गर्ने गुणहरू रहेको विश्वास गरिन्छ, जसले आँखाको रातोपन तथा थकान कम गर्न मद्दत पुर्‍याउन सक्छ।

५. गुलाबजल

गुलाबजललाई आयुर्वेदमा शीतल तथा शान्तिदायक मानिन्छ। स्क्रिनको प्रयोगपछि चिसो गुलाबजलमा भिजाइएको कपास (कटन प्याड) बन्द आँखामाथि १०–१५ मिनेट राख्दा आँखाको सुन्निने समस्या कम हुन, तनाव घट्न तथा थकित आँखामा ताजगी महसुस हुन सहयोग मिल्न सक्छ।

यदि आँखामा लगातार दुखाइ, धमिलोपन, सुख्खापन वा दृष्टिसम्बन्धी अन्य समस्या देखिएमा योग्य नेत्र विशेषज्ञसँग परामर्श लिनु उपयुक्त हुन्छ।

आँखाको तनाव कम गर्ने व्यावहारिक सुझावहरू

२०–२० को नियम अपनाउनुहोस् ः प्रत्येक २० मिनेटमा २० सेकेन्डका लागि करिब २० फिट टाढाको वस्तु हेर्नुहोस्

बारम्बार पलक झिम्काउनुहोस्।

स्क्रिनको चमक र दूरी उचित राख्नुहोस्।

पर्याप्त निद्रा लिनुहोस्।

आवश्यक परेमा चिकित्सकको सल्लाहअनुसार लुब्रिकेटिङ आई ड्रप प्रयोग गर्नुहोस्।