अमेरिकासँगको युद्धमा कति समयसम्म टिक्न सक्छ इरान ?

काठमाण्डौ । अर्थतन्त्र र पूर्वाधारमाथि ठूलो दबाबका बाबजुद पनि इरानका नीति–निर्माताहरू युद्ध अन्त्य गर्न हतारिएको देखिँदैनन्। इरानले सम्भवतः युद्धको दिशा अमेरिकाले मात्रै निर्धारण गर्न सक्दैन भन्ने सन्देश दिन खोजिरहेको छ।

इरानले अमेरिकामाथि सैन्य, आर्थिक र राजनीतिक बोझ बढाएर आफ्ना केही मागहरू स्वीकार गर्न बाध्य पार्न सकिन्छ भन्ने अपेक्षा पनि गरेको हुन सक्छ।

तर धेरै कुरा एउटा महत्वपूर्ण प्रश्नको उत्तरमा निर्भर गर्छः इरान वास्तवमा यो युद्धलाई कति समयसम्म जारी राख्न सक्छ ?

इरानले युद्धलाई कति लामो समयसम्म तन्काउन सक्छ ?

यस युद्धका क्रममा इरानको रक्षा उद्योग र क्षेप्यास्त्र उत्पादन केन्द्रका केही भागलाई निशाना बनाइएको छ। तर भएको क्षतिको सही मूल्याङ्कन गर्ने कुनै स्वतन्त्र तथ्यांक उपलब्ध छैन।

च्याटम हाउस थिंक ट्यांकले आफ्नो पछिल्लो मूल्याङ्कनमा इरानसँग अहिले कति क्षेप्यास्त्रको भण्डार छ भन्नेबारे कुनै भरपर्दो तथ्यांक उपलब्ध नभएको जनाएको छ।

समय बित्दै जाँदा इरानले प्रहार गर्ने क्षेप्यास्त्रको संख्या घट्दै गएको छ। तर युद्ध जारी राख्ने उसको क्षमताको मूल्याङ्कन केवल क्षेप्यास्त्रको संख्याका आधारमा गर्न सकिँदैन।

वास्तवमा, ड्रोन र क्रुज क्षेप्यास्त्रको उत्पादन तुलनात्मक रूपमा सजिलो र छिटो भएको छ। अहिलेसम्म मारिएका कमान्डरहरूको स्थानमा नयाँ कमान्डरहरू नियुक्त गरिसकिएको छ र सैन्य कमान्ड संरचना पनि अझै कायम रहेको देखिन्छ।

जर्ज वाशिङ्टन विश्वविद्यालयमा अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धका लेक्चरर मोहम्मद घाएदीले भनेका छन्, ‘इरानले सम्भवतः लामो समयसम्म क्षेप्यास्त्र प्रहार गर्ने आफ्नो क्षमता कायम राख्न सक्छ। यद्यपि यसको तीव्रता कम हुन सक्छ र उसले होर्मुज जलडमरूमध्यमा अवरोध सिर्जना गर्न सक्छ।’

इरानी नीति–निर्माताहरूको बुझाइमा लामो समयसम्म चल्ने द्वन्द्वले अमेरिकालाई पनि क्षति पुर्‍याउन सक्छ।

इरानी क्षेप्यास्त्र र ड्रोनलाई रोक्न अमेरिकाको रक्षा भण्डारको केही हिस्सा खर्च भइसकेको छ। केही अमेरिकी अनुमानहरूले यी हतियारको भण्डार तत्कालै पुनःपूर्ति गर्न नसकिने चेतावनीसमेत दिएका छन्।

घाएदीका अनुसार, ‘तेलको मूल्यमा युद्धको प्रभाव र अमेरिकाको आन्तरिक राजनीतिक परिस्थितिले तेहरानमा यस्तो आशा जगाएको छ कि उसले वासिङ्टनलाई आफ्ना केही सर्तहरू स्वीकार गर्न बाध्य पार्न सक्छ।’

आन्तरिक रूपमा रिपब्लिकन मतदातामाझ राष्ट्रपति ट्रम्पको समर्थन बलियो नै रहेको छ। तर विभिन्न सर्वेक्षणहरूले यस द्वन्द्वप्रति अमेरिकी जनतामा बढ्दो असन्तुष्टि र ट्रम्पले युद्धका आफ्ना उद्देश्य हासिल गर्न नसकेकोप्रतिको चिन्ता देखाएका छन्।

यदि तेहरानको अनुमान सही हो भने, इरानका लागि अमेरिकालाई सैन्य रूपमा पराजित गर्नु आवश्यक छैन। बरु, लामो र महँगो युद्ध पनि अमेरिकामाथि दबाब सिर्जना गर्ने एउटा माध्यम हुन सक्छ।

हालसम्म, केवल सैन्य दबाबकै कारण इरान युद्ध रोक्न बाध्य हुने कुनै संकेत देखिएको छैन।

इरानको अर्थतन्त्र कति समयसम्म टिक्न सक्छ ?

युद्ध सुरु हुनुअघि नै इरानको अर्थतन्त्र मुद्रास्फीति, अपर्याप्त लगानी, आफ्नो मुद्रा रियालको तीव्र अवमूल्यन तथा व्यापक संरचनात्मक असन्तुलनबाट प्रभावित थियो।

विश्व बैंकको एउटा अनुमानअनुसार, २०२५–२६ आर्थिक वर्षमा इरानको अर्थतन्त्र करिब २।७ प्रतिशतले संकुचित भएको थियो, जसको अन्तिम केही हप्ता युद्धसँग मेल खाएका थिए।

युद्धले अर्थतन्त्रमाथि थप नयाँ दबाब सिर्जना गरेको छ। इरानको तथ्यांक केन्द्रका अनुसार, १२ महिनाको मुद्रास्फीति दर ६२ प्रतिशत पुगेको छ।

युद्धबाट सबैभन्दा बढी प्रभावित दक्षिणी प्रान्तहरूमा अवस्था अझ गम्भीर छ। उदाहरणका लागि, होर्मोज्गान प्रान्तमा मुद्रास्फीति दर १०१ प्रतिशतभन्दा माथि पुगेको छ।

इरानका उपश्रममन्त्रीका अनुसार, युद्धका कारण श्रम बजारमा १० लाखभन्दा बढी रोजगारी गुमेका छन् र करिब २० लाख मानिस प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा बेरोजगार भएका छन्।

अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोष (आईएमएफ) ले पनि सन् २०२६ मा इरानको अर्थतन्त्र करिब ५।४ प्रतिशतले संकुचित हुने र मुद्रास्फीति दर करिब ६९ प्रतिशत पुग्ने अनुमान गरेको छ।

युद्ध कति लामो समयसम्म चल्छ र त्यसका कारण व्यापार तथा तेल निर्यातमा कति ठूलो अवरोध सिर्जना हुन्छ भन्ने कुराले अत्यन्त ठूलो प्रभाव पार्नेछ।

होर्मुज जलडमरूमध्य एकातर्फ दबाब सिर्जना गर्ने माध्यम हो भने अर्कोतर्फ इरानकै लागि जोखिमको स्रोत पनि हो।

अर्थात्, यस जलमार्गमा अवरोध सिर्जना हुँदा अमेरिका र विश्वव्यापी ऊर्जा बजारका लागि युद्धको लागत बढ्न सक्छ। तर अर्कोतर्फ, अमेरिकी नौसैनिक नाकाबन्दी र जहाजरानीमाथि लगाइएका प्रतिबन्धले इरानका लागि तेल निर्यात गर्न अझ कठिन बनाइदिन्छ।

यद्यपि, आर्थिक दबाबले राजनीतिक परिवर्तन अवश्य ल्याउँछ भन्ने छैन। घाएदीका अनुसार, निरंकुश सरकारहरू अत्यन्त कठिन आर्थिक परिस्थितिमा पनि वर्षौँसम्म टिक्न सक्छन्।

उनका अनुसार, मुद्रास्फीति, बेरोजगारी र संरचनागत असन्तुलनले असन्तोष बढाउन सक्छन्। तर व्यापक जनप्रदर्शन वा सरकारभित्रै विभाजन नआएसम्म तेहरानको सैन्य नीतिमा परिवर्तन नहुन सक्छ।

युद्धबारे इरानभित्र बहस भइरहेको छ ?

युद्धबाट बाहिरिने सबैभन्दा उपयुक्त बाटो के हुन सक्छ भन्ने विषयमा इरानभित्र मतभेद छन्।

संसदका सभामुख तथा इरानको वार्ता प्रतिनिधिमण्डलका प्रमुख मोहम्मद बाघेर गालिबाफले यसअघि नै इरान निरन्तर चलिरहने द्वन्द्वमा फस्न नहुने चेतावनी दिएका थिए। उनले वार्ताको विरोध गर्नेहरूका आलोचनासमेत गरेका छन्।

तर संसदमा रहेका कट्टरपन्थी सांसद अमिरहोसेन साबेतीले भनेका छन् कि अमेरिकाले इरानका सबै सर्त स्वीकार गरेर सम्झौतामा हस्ताक्षर गरे पनि युद्ध जारी रहनेछ।

यस मतभेदलाई केवल ‘युद्ध समर्थक’ र ‘शान्ति समर्थक’ समूहका रूपमा विभाजन गर्न मिल्दैन। गालिबाफले पनि इरानका अधिकारको रक्षा नगर्ने कुनै सम्झौता आफूहरूले स्वीकार नगर्ने बताएका छन्।

मुख्य मतभेद निरन्तर दबाबबाट तेहरानले कति बढी लाभ हासिल गर्न सक्छ र कुन बिन्दुमा युद्धबाट हुने क्षति लाभभन्दा ठूलो बन्न पुग्छ भन्ने विषयमा केन्द्रित छ।

जनताको धारणा के छ ?

युद्ध जारी राख्ने विषयमा इरानी जनताको धारणा बुझ्नका लागि कुनै स्वतन्त्र र विश्वसनीय जनमत सर्वेक्षण उपलब्ध छैन। सामाजिक सञ्जालले पनि सम्पूर्ण समाजको प्रतिनिधित्व गर्दैन।

तर इरानका विज्ञ तथा जर्मन इन्स्टिच्युट फर इन्टरनेसनल एन्ड सेक्युरिटी अफेयर्सका भिजिटिङ फेलो हामिदरेजा अजिजीले इस्लामिक गणतन्त्रका लागि सबैभन्दा खतरनाक मोर्चा अन्ततः आन्तरिक मोर्चा हुन सक्ने बताएका छन्।

उनका अनुसार यसको कारण अत्यधिक मुद्रास्फीति, आर्थिक समस्या र देशको पूर्वाधारमाथि बढिरहेको दबाब हो।

युद्धबाट बाहिरिने आवश्यकता

लामो समयसम्म चल्ने युद्धले इरानलाई क्षेत्रीय स्तरमा पनि क्षति पुर्‍याउन सक्छ। पछिल्ला वर्षहरूमा तेहरानले खाडीका अरब देशहरू, विशेषगरी साउदी अरेबियासँग सम्बन्ध सुधार गर्ने प्रयास गर्दै आएको छ।

यी देशहरूमा रहेका सैन्य अड्डा, पूर्वाधार र समुद्री मार्गमाथि निरन्तर आक्रमण भइरहेमा ती सम्बन्ध फेरि बिग्रिन सक्छन्।

यी देशहरूले अहिलेसम्म तनाव कम गर्ने र वार्तामा फर्कने प्रयास गरेका छन्। तर इरान वा उससँग सम्बन्धित सैन्य समूहबाट हुने आक्रमणको जोखिम उनीहरूले जति बढी महसुस गर्नेछन्, अमेरिकासँग रक्षा सहकार्य बलियो बनाउने र सम्भवतः इरानविरुद्ध पनि सहकार्य बढाउने उनीहरूको इच्छा त्यति नै बढ्न सक्छ।

अमेरिकामाथि पर्ने दीर्घकालीन युद्धको दबाब इरानका लागि राजनीतिक रूपमा महत्वपूर्ण तब मात्र हुनेछ, जब उसले उक्त दबाबलाई वार्ताको टेबलमा वास्तविक छुट वा रियायतमा परिणत गर्न सक्छ।

तर इरानलाई युद्धको स्वीकार्य अन्त्य प्रदान गर्न सक्ने सम्झौता कस्तो हुनुपर्छ वा त्यस्तो सम्झौता कसरी सम्भव हुन्छ भन्ने कुरा अझै स्पष्ट छैन।

अजिजी भन्छन्, “इरानको रणनीतिमा रहेको कमी भनेको युद्धका क्रममा हासिल गरेको प्रभावलाई स्थायी राजनीतिक लाभमा कसरी परिणत गर्ने भन्ने हो।”

“तेहरानले विश्वव्यापी ऊर्जा आपूर्तिमा अवरोध सिर्जना गर्न सक्छ र अमेरिका तथा उसका सहयोगीहरूमाथि दबाब पार्न सक्छ भन्ने कुरा देखाइसकेको छ। तर लामो समयसम्म अमेरिका र खाडी देशहरूसँगको टकरावको अवस्थामा उसले कसरी टिकिरहन सक्छ भन्ने कुरा स्पष्ट छैन।”

अहिलेसम्म सैन्य, आर्थिक वा राजनीतिक—कुनै पनि अवरोधले इरानलाई युद्ध जारी राख्नबाट रोक्न सकेको छैन।

तर युद्ध जति लामो समयसम्म चल्नेछ, घरेलु आर्थिक दबाब त्यति नै बढ्नेछ, इरानका क्षेत्रीय सम्बन्ध त्यति नै बिग्रनेछन् र यी क्षतिहरूको क्षतिपूर्ति गर्न सक्ने स्वीकार्य सम्झौतामा पुग्न त्यति नै कठिन हुनेछ।