चाँदी बन्दैछ ‘औद्योगिक सुन’,२०२७ का लागि ८० डलरको लक्ष्य

काठमाडौं । सोलार प्यानलदेखि विद्युतीय गाडी र कृत्रिम बुद्धिमत्ता अर्थात् एआईको पूर्वाधारसम्म चाँदीको उपयोग विस्तार भइरहँदा यो धातुलाई हेर्ने दृष्टिकोण बदलिँदै गएको छ । गरगहना र लगानीसँगै आधुनिक प्रविधिको महत्वपूर्ण कच्चा पदार्थ बनेको चाँदीलाई ‘औद्योगिक सुन’का रूपमा बुझ्न थालिएको छ । यसको उच्च विद्युत् तथा ताप चालक क्षमताले ऊर्जा र डिजिटल अर्थतन्त्रमा विशेष भूमिका दिएको छ ।

तर औद्योगिक महत्व बढ्दैमा मूल्य लगातार उकालो लाग्छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन । अन्तर्राष्ट्रिय प्रक्षेपणमा सन् २०२७ का लागि फरक तस्वीर देखिन्छन् । विश्व बैंकले वार्षिक औसत मूल्य प्रतिट्रोय औंस ६५ अमेरिकी डलर रहने अनुमान गरेको छ भने यूबीएसको प्रक्षेपणबारे प्रकाशित समाचारले सेप्टेम्बर २०२७ सम्म ८० डलरको लक्ष्य उल्लेख गरेको छ । पहिलो वर्षभरको औसत हो, दोस्रो निश्चित समयको मूल्य लक्ष्य ।

चाँदीको बदलिँदो भूमिकाको एउटा बलियो प्रमाण सौर्य ऊर्जा हो । सिल्भर इन्स्टिच्युटका लागि अक्सफोर्ड इकोनोमिक्सले तयार गरेको अध्ययनअनुसार सोलार क्षेत्रले सन् २०१४ मा औद्योगिक चाँदी खपतको ११ प्रतिशत हिस्सा ओगटेको थियो । सन् २०२४ मा त्यो हिस्सा २९ प्रतिशत पुगेको छ । यसले ऊर्जा संक्रमणसँग चाँदीको सम्बन्ध कति गहिरिएको छ भन्ने देखाउँछ ।

विद्युतीय सवारी अर्को महत्वपूर्ण आधार हो । उक्त अध्ययनअनुसार विशेषगरी ब्याट्रीबाट चल्ने विद्युतीय गाडीमा परम्परागत इन्धनबाट चल्ने गाडीको तुलनामा औसत ६७ देखि ७९ प्रतिशतसम्म बढी चाँदी प्रयोग हुन्छ । चार्जिङ पूर्वाधार, विद्युतीय सम्पर्क र पावर इलेक्ट्रोनिक्सले पनि यसको उपयोग बढाउँछन् । अध्ययनले सन् २०२७ सम्म अटोमोबाइल क्षेत्रमा चाँदीको मागको प्रमुख स्रोतका रूपमा विद्युतीय गाडीले परम्परागत गाडीलाई उछिन्ने प्रक्षेपण गरेको छ ।

एआई र डाटा सेन्टरको विस्तारले थप सम्भावना सिर्जना गरेको छ । बढी कम्प्युटिङ क्षमता भनेको थप उपकरण र विद्युतीय पूर्वाधारको आवश्यकता हो । यद्यपि डाटा सेन्टरमा प्रयोग हुने चाँदीको सटीक परिमाणसम्बन्धी तथ्य सीमित रहेकाले एआई विस्तारलाई सीधै निश्चित परिमाणको चाँदी माग वा मूल्यवृद्धिसँग जोड्नु हतार हुनेछ ।

मूल्यलाई समर्थन गर्ने अर्को पक्ष आपूर्तिको कमी हो । अप्रिलमा सार्वजनिक ‘वर्ल्ड सिल्भर सर्भे २०२६’ अनुसार यस वर्ष विश्व चाँदी बजार लगातार छैटौँ वर्ष घाटामा रहने अनुमान छ । मागभन्दा आपूर्ति ४ करोड ६३ लाख औंस कम हुने र खानी उत्पादन लगभग स्थिर रहने प्रक्षेपण गरिएको छ । यस्तो अन्तर पूरा गर्न सञ्चित चाँदी आवश्यक पर्छ ।

तर यही बजारमा मूल्यवृद्धिलाई रोक्न सक्ने प्रक्रिया पनि चलिरहेको छ । महँगो चाँदीले सोलार उत्पादकलाई प्रत्येक सेलमा यसको मात्रा घटाउन र विकल्प खोज्न प्रेरित गरेको छ । सर्भेअनुसार सन् २०२५ मा औद्योगिक खपत ३ प्रतिशत घटेर ६५ करोड ७४ लाख औंसमा झरेको थियो । सन् २०२६ मा पनि औद्योगिक माग ३ प्रतिशत घट्ने अनुमान छ । दीर्घकालीन उपयोग विस्तार र तत्कालको खपत वृद्धिलाई एउटै ठान्न नमिल्ने मुख्य कारण यही हो ।

विश्व बैंकको मूल प्रतिवेदनमा सन् २०२६ को औसत ७० डलर र २०२७ को औसत ६५ डलर उल्लेख छ । एचएसबीसी र यूबीएसका माथिका तथ्य भने उनीहरूको अनुसन्धानबारे प्रकाशित समाचारमा आधारित छन् । यी फरक मितिका प्रक्षेपण हुन्, आजको बजार मूल्य वा सुनिश्चित प्रतिफल होइनन् ।

यसैले ‘२०२७ सम्म चाँदी कति पुग्ला ?’ भन्ने प्रश्नको एउटै निश्चित उत्तर छैन । ८० डलरको लक्ष्य उपलब्ध छ, तर प्रमुख संस्थाहरूका वार्षिक औसत अनुमान ६५–६८ डलरमा छन् । यी अंकलाई बजारको निश्चित न्यूनतम–अधिकतम सीमा मान्न पनि मिल्दैन ।

आगामी मूल्यका लागि औद्योगिक खपतसँगै ब्याजदर, डलर र लगानीकर्ताको व्यवहार निर्णायक हुनेछन् । विश्व बैंकका अनुसार व्यापार तनाव, वित्तीय अस्थिरता वा लामो भू–राजनीतिक संकटले सुरक्षित सम्पत्तिको माग बढाएर चाँदीलाई प्रक्षेपणभन्दा माथि पुर्‍याउन सक्छ । अपेक्षाभन्दा उच्च ब्याजदर र तनावमा कमी आए उल्टो दबाब पर्न सक्छ ।

नेपालका लागि अन्तर्राष्ट्रिय डलर मूल्यलाई सीधै प्रतितोलाको दर मान्न मिल्दैन । विनिमय दर, लागू कर, आयात तथा कारोबार लागत र स्थानीय उपलब्धतासमेत जोडेर मात्र घरेलु मूल्यको अर्थपूर्ण अनुमान गर्न सकिन्छ ।

चाँदीको औद्योगिक महत्व बलियो हुँदै गएको छ । तर यसको मूल्यको भविष्य उद्योगले कति प्रयोग गर्छ भन्ने प्रश्नसँगै महँगो भएपछि कति बचत गर्छ, आपूर्ति कति थपिन्छ र लगानीकर्ताले कति खरिद गर्छन् भन्ने प्रश्नमा पनि निर्भर छ । ‘औद्योगिक सुन’को सम्भावना बुझ्न यी सबै पक्षलाई एकसाथ हेर्नुपर्छ ।