जी-७ सम्मेलनमा मोदी–ट्रम्प भेट: पश्चिम एशियाको शान्तिदेखि भारतीय नाविकको सुरक्षासम्म छलफल

काठमाण्डौ । यो भेट जी ७ शिखर सम्मेलनका क्रममा भएको थियो, जहाँ आयोजक राष्ट्र फ्रान्सले भारतसँगै ब्राजिल, इजिप्ट, केन्या र दक्षिण कोरियालाई पनि निमन्त्रणा दिएको थियो।

यो भेट त्यस्तो समयमा भएको हो जब भारत र अमेरिकाबीच विभिन्न विवादहरू चलिरहेका थिए।  

तीमध्ये हालैको अमेरिकी आक्रमणमा भारतीय नाविकहरूको मृत्यु पनि एक प्रमुख विषय थियो।

भेटका क्रममा प्रधानमन्त्री मोदीले ट्रम्पलाई भने, “पश्चिम एशियामा शान्ति स्थापना गर्ने प्रयासमा प्रगति भएकोमा म तपाईंलाई बधाई दिन चाहन्छु।”

उनले थप भने, “तपाईंका यी प्रयासका कारण पश्चिम एशियामा शान्तिको नयाँ आशा देखिएको छ।  

हामी आशा गर्छौं कि यो स्थिर र दीर्घकालीन शान्तिमा परिणत हुनेछ।”

मोदीले हर्मुज जलडमरूमध्य खुला रहनु विश्व अर्थतन्त्रका लागि अत्यन्त आवश्यक रहेको उल्लेख गर्दै समुद्री मार्गमा स्वतन्त्र आवागमन सुनिश्चित हुनुपर्ने बताए।  

उनले भारतका लाखौँ नाविकहरू विश्वका विभिन्न समुद्रमा कार्यरत रहेको उल्लेख गर्दै उनीहरूको सुरक्षा पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण भएको बताए।  

साथै, कुनै पनि सम्झौतामा नाविकहरूको सुरक्षालाई प्राथमिकता दिइने विश्वास व्यक्त गरे।

फेब्रुअरी २८, २०२६ मा अमेरिका र इजरायलले संयुक्त रूपमा इरानमाथि आक्रमण गरेका थिए, जसमा तत्कालीन सर्वोच्च नेता आयातोल्लाह अली खामेनेईसहित केही उच्च अधिकारीहरूको मृत्यु भएको थियो।

यस भेटबारे भारतको कांग्रेस पार्टीले तत्काल प्रतिक्रिया दिएको थियो।

एक सामाजिक सञ्जाल पोस्टमा कांग्रेसले भनेको थियो, “प्रधानमन्त्रीले ओमानको खाडीमा भएको अमेरिकी आक्रमणमा ज्यान गुमाएका तीन भारतीय नाविकबारे कुनै उल्लेख गरेनन्।  

केवल राष्ट्रपति ट्रम्पले मात्र पत्रकारका प्रश्नहरूको जवाफ दिए। भारतीय नागरिकहरूको मृत्युबारे पनि ट्रम्पले नै प्रतिक्रिया दिए।  

आफूलाई ‘विश्वगुरु’ भन्ने प्रधानमन्त्री भने मौन रहे, जुन स्वीकार्य छैन।”

शिखर सम्मेलनमा यसअघि दिएको सम्बोधनमा मोदीले भनेका थिए, “आज विश्वमा स्रोतसाधनको कमी छैन, तर विश्वासको कमी छ।

हाम्रो साझेदारीको भविष्य यही विश्वास निर्माण गर्नमा निर्भर छ।”

ट्रम्पले के भने ?

भेटपछि आयोजित पत्रकार सम्मेलनमा अधिकांश प्रश्नहरू राष्ट्रपति ट्रम्पलाई सोधिएका थिए, जबकि प्रधानमन्त्री मोदी उनीसँगै बसेका थिए।

भारतमा उनका केही निर्णयका कारण समस्या उत्पन्न भएको विषयमा प्रश्न गर्दा ट्रम्पले भने, “मलाई कहाँ समस्या भएको हो भन्ने थाहा छैन।”

अमेरिकी आक्रमणमा भारतीय नाविकहरूको मृत्युबारे सोधिएको प्रश्नमा उनले भने, “यो एक कठिन पेशा हो।”

जब उनीसँग संवेदना व्यक्त गर्न चाहनुहुन्छ कि भनेर सोधियो, उनले “हो” भने र थपे, “यस्ता घटनाहरू भइरहन्छन्,” तर यसको थप व्याख्या गरेनन्।

भारतले पश्चिम एशियामा कुनै भूमिका खेल्छ कि भन्ने प्रश्नमा ट्रम्पले भारतले “हरेक क्षेत्रमा ठूलो भूमिका खेल्छ” भने, तर विस्तृत रूपमा बोलेनन्।

ट्रम्पले भारतले अमेरिकामा ठूलो लगानी गरिरहेको र त्यसले रोजगारी सिर्जना गरिरहेको बताए।

उनले अमेरिका र भारतबीचको सम्बन्ध अझ निकट हुन नसक्ने अवस्थामा पुगेको दाबी पनि गरे।

प्रारम्भिक सम्बोधनमा उनले “हाम्रो एउटा G-2 आउँदैछ, तपाईंमध्ये धेरैलाई G-2 के हो भन्ने थाहा छ” भनेका थिए, तर यसको अर्थ स्पष्ट पारेनन्।

हालसम्म न भारतले न अमेरिकाले यस भेटको आधिकारिक विवरण सार्वजनिक गरेका छन्।

भेटलाई कसरी हेरिएको छ ?

पूर्व राजदूत अनिल त्रिगुणायतका अनुसार यो भेट दुई देशबीचको सम्बन्धलाई पुनः गति दिने महत्त्वपूर्ण अवसर थियो।  

उनका अनुसार दुवै नेता १६ महिनादेखि भेटेका थिएनन्।  

यद्यपि अघिल्ला भेटहरूमा जस्तो आत्मीयता यसपटक नदेखिए पनि कठिन विषयहरू—जस्तै भारतीय नाविकहरूको मृत्यु, सुरक्षा र व्यापार सम्झौताजस्ता मुद्दाहरूमा छलफल हुनु सकारात्मक रहेको उनले बताए।

अन्तर्राष्ट्रिय मामिलाका विज्ञ प्रोफेसर मुक्तदर खानले भने ट्रम्पले क्वाड समूह (भारत, जापान, अष्ट्रेलिया र अमेरिका) को भविष्यबारे धेरै नबोलेको, तर “न्(द्द” को चर्चा गरेको उल्लेख गरे।  

उनका अनुसार यो भारतका लागि सकारात्मक संकेत होइन। उनले ट्रम्प यस भेटका लागि कम तयारीसहित आएका जस्तो देखिएको र मोदी बढी तयारीसाथ प्रस्तुत भएको टिप्पणी गरे।

भेटभन्दा केही घण्टा अघि इन्डोप्याकम फेरि यूएसप्याकम

भेटभन्दा केही घण्टा अघि अमेरिकी रक्षा मन्त्रालयले इन्डोप्याकम (US Indo-Pacific Command) को नाम फेरि यूएसप्याकम (US Pacific Command) राखेको घोषणा गर्यो।

अमेरिकी रक्षा मन्त्री पिट हेगसेथले सामाजिक सञ्जालमा लेखे, “यूएस प्यासिफिक कमान्ड फेरि फर्किएको छ।”

यूएसप्याकम अमेरिकाको सबैभन्दा पुरानो र ठूलो सैन्य कमान्डमध्ये एक हो।

सन् २०१८ मा यसको नाम परिवर्तन गरेर यूएस इन्डो(प्यासिफिक कमान्ड राखिएको थियो, जसले हिन्द महासागर र प्रशान्त महासागरबीचको बढ्दो रणनीतिक सम्बन्धलाई प्रतिबिम्बित गर्ने उद्देश्य राखेको थियो।

यस निर्णय र यसको समयलाई लिएर भारत तथा विदेशका धेरै विश्लेषकहरूले आश्चर्य व्यक्त गरेका छन्।  

उनीहरूले चीनसँग अमेरिकाको सम्बन्ध सुधार हुँदै गएको अवस्थामा भारतको रणनीतिक महत्त्व घट्दै गएको हो कि भन्ने प्रश्न उठाएका छन्।

यद्यपि अमेरिकी रक्षा मन्त्रालयले यस परिवर्तनको विशेष कारण नखुलाए पनि यसको जिम्मेवारी क्षेत्र भने यथावत् रहने जनाएको छ।

अमेरिका–भारत सम्बन्ध

डोनाल्ड ट्रम्पले जनवरी २०२५ मा अमेरिकाको ४७औँ राष्ट्रपतिको रूपमा पदभार ग्रहण गरेका थिए।  

उनको शपथ ग्रहण समारोहमा भारतको प्रतिनिधित्व विदेश मन्त्री डा.एस. जयशंकरले गरेका थिए।  

त्यसको एक महिनाभित्रै मोदी र ट्रम्पबीच भेटवार्ता भएको थियो।

तर भारत–पाकिस्तानबीचको सैन्य तनाव र त्यसपछि भएको युद्धविरामपछि भारत–अमेरिका सम्बन्धमा केही दूरी आएको देखिएको थियो।  

भारतले यसलाई दुई देशबीचको विषय मानेको थियो भने ट्रम्पले आफ्नो प्रशासनले तनाव कम गराउन भूमिका खेलेको दाबी गर्दै आएका थिए।

त्यसपछि अमेरिकाले भारतीय निर्यातमा ५० प्रतिशतसम्म भन्सार शुल्क लगाएको थियो, जुन पछि हटाइएको थियो।

केही महिनाअघि ट्रम्पले एउटा पोडकास्ट साझा गरेका थिए, जसमा भारतलाई “धेरै खराब ठाउँ” भनिएको थियो।

उक्त अभिव्यक्तिको अमेरिकाभित्र पनि आलोचना भएको थियो।

यद्यपि यस वर्षको सुरुवातमा दुवै देशले व्यापार वार्तामा प्रगति भएको घोषणा गरेका थिए, तर अन्तिम सम्झौता अझै हुन बाँकी छ।

दुवै नेताबीच व्यक्तिगत स्तरमा भने मित्रवत सम्बन्ध कायम रहेको देखिन्छ।

उदाहरणका लागि, जुन १० मा ट्रम्पले मोदीलाई “भारतका सबैभन्दा लामो समयसम्म पदमा रहने प्रधानमन्त्री” बनेकोमा बधाई दिएका थिए, जसको जवाफ मोदीले पनि दिएका थिए।

जी ७  मा अन्य गतिविधि

ट्रम्पसँगको भेटबाहेक प्रधानमन्त्री मोदीले युरोपेली संघका नेताहरू, जर्मनीका चान्सलर, यूएईका राष्ट्रपति, बेलायतका प्रधानमन्त्री तथा क्यानडाका प्रधानमन्त्रीसँग पनि द्विपक्षीय भेटवार्ता गरेका थिए।

यसका अतिरिक्त उनले अन्य धेरै विश्व नेताहरूसँग पनि छलफल गरेका थिए।

बीबीसीबाट