बाख्रा खोज्न निस्किएका युवकले भेटे ३ ग्राम सुन, खबर फैलिएपछि ‘गोल्ड रस’ खोज्ने मान्छे ओइरिए

 

काठमाण्डौ । हराएको बाख्रा खोज्दै हिँडेका एक युवकले संयोगवश भेटेको तीन ग्राम सुनले पश्चिमी केन्याको एउटा दुर्गम गाउँको स्वरूप नै बदलिदिएको छ। केही साताअघिसम्म सामान्य चरन क्षेत्र र झाडी रहेको चेपोरोर गाउँ अहिले हजारौँ मानिसको ‘सुन खोज्ने केन्द्र’ बनेको छ।

३३ वर्षीय मानासे लोमाचारले नदी किनारमा भेटेको करिब तीन ग्राम सुन ३६ हजार केन्याली शिलिङ अर्थात् करिब २८० अमेरिकी डलरमा बिक्री गरेपछि त्यसको चर्चा आसपासका क्षेत्रमा तीव्र रूपमा फैलिएको हो। त्यसपछि केन्याका विभिन्न भागमात्र होइन, छिमेकी युगान्डाबाट समेत मानिसहरू भाग्य बदल्ने आशामा चेपोरोर पुग्न थाले।

स्थानीय प्रशासनका अनुसार सुन खोज्नेहरूको भीड उत्कर्षमा पुग्दा करिब १० हजार मानिस उक्त क्षेत्रमा पुगेका थिए। अहिले भने प्रारम्भिक उत्साह केही कम भएसँगै करिब २ हजार ५०० मानिस सुन खोज्ने काममा सक्रिय रहेको अनुमान गरिएको छ।

हराएको बाख्राले पुर्‍यायो सुनसम्म

लोमाचारका अनुसार उनले सुन खोज्ने योजना बनाएका थिएनन्। हराएको बाख्रा खोज्दै जाँदा उनी मौसमी नदी किनारमा बालुवा चालिरहेका महिलाहरूको समूहसम्म पुगेका थिए।

ती महिलाहरू वर्षौंदेखि नदीको बालुवा र माटो चालेर सानो परिमाणमा सुन निकाल्ने गर्थे। लोमाचार पनि उनीहरूसँग मिसिए। त्यसै क्रममा उनले तुलनात्मक रूपमा ठूलो सुनको टुक्रा भेटे।

तीन ग्राम सुन बेचेर ३६ हजार शिलिङ हात पारेको खबर गाउँभर फैलिएपछि भने परिस्थिति फेरियो। वरपरका मानिस कुटो, कोदालो र फावडा बोकेर जमिन खन्न आइपुगे। केही समयमै बाहिरी जिल्लाबाट समेत सुन खोज्नेहरूको लर्को लाग्न थाल्यो।

तर चेपोरोरमा अहिले देखिएको ‘गोल्ड रस’ लोमाचारको खोजपछि मात्रै सुरु भएको हो वा सोही समय आसपास भएका अन्य सुनका खोजले पनि यसलाई तीव्र बनाएको हो भन्ने स्पष्ट छैन।

स्थानीय अधिकारीका अनुसार अगस्टको सुरुवातमा युवा पुरुषहरूको एउटा समूहले सुनजस्तो देखिने उल्लेख्य वस्तु फेला पारेको थियो। त्यसको भोलिपल्ट महिलाहरूले समेत अर्को महत्वपूर्ण परिमाण भेटेको खबर फैलिएपछि सुनको चर्चा झन् चर्किएको थियो।

गाउँभर खाल्डैखाल्डा

केही साताअघिसम्म झाडी र चरन क्षेत्र रहेको भूभाग अहिले सयौँ साना–ठूला खाल्डाले भरिएको छ। मानिसहरू बिहानैदेखि कडा तथा ढुंगामय जमिन खन्छन्। खनिएको माटो र बालुवा नदीमा लगेर चालिन्छ।

महिलाहरू धमिलो पानीमा घुँडासम्म डुबेर बालुवा चालिरहेका छन् भने अनुभवी खानी मजदुरहरू गहिरा खाल्डाभित्र पसेर ढुंगा फुटाइरहेका छन्। कतिपय स्थानमा ड्रिलसमेत प्रयोग गर्न थालिएको छ।

सुन भेटेर केही सयदेखि हजारौँ शिलिङसम्म कमाएका मानिसका कथाले अरूलाई पनि आशावादी बनाइरहेको छ।

स्थानीय साना सुन व्यापारीहरूका अनुसार दैनिक करिब १०० जनासम्म मानिस विभिन्न धातु तथा सुनजस्तो देखिने वस्तु लिएर बिक्रीका लागि पुग्ने गरेका छन्। केही व्यक्तिले ल्याएको सुनको मूल्य करिब ७८ हजार केन्याली शिलिङ अर्थात् ६०० अमेरिकी डलरसम्म पुगेको बताइएको छ।

यद्यपि ल्याइएका सबै वस्तु वास्तविक सुन हुन् वा होइनन् भन्ने परीक्षणबाट पुष्टि हुन बाँकी छ।

स्कुलको शुल्क तिर्नेदेखि परिवार पाल्नेसम्मको सपना

चेपोरोरमा पुगेका अधिकांश मानिसका लागि सुन केवल बहुमूल्य धातु होइन, आर्थिक कठिनाइबाट उम्किने एउटा सम्भावना बनेको छ।

नजिकैको नापावोई गाउँका किसान तथा पशुपालक प्याट्रिक लोकोलिया आफ्ना छोराछोरीको विद्यालय शुल्क जुटाउने आशामा सुन खोज्न पुगेका छन्।

१८ वर्षीया अबिगेल चेलेन्गाटले पनि यसअघि कहिल्यै खानीमा काम गरेकी थिइनन्। उनी आफ्नो पढाइको शुल्क तिर्न र भाइबहिनीको शिक्षामा सहयोग गर्ने पैसा जुट्ने आशामा जमिन खनिरहेकी छन्।

केन्याको सीमापारि युगान्डाबाट समेत मानिसहरू आएका छन्। पूर्वी युगान्डाका मुगिसा गोडफ्रे साथीबाट सुन भेटिएको खबर सुनेपछि पैसा खर्च गरेर चेपोरोर पुगे। अहिलेसम्म सुन नभेटिए पनि खाली हात घर नफर्किने उनको अडान छ।

सुन खोज्नेभन्दा व्यापार गर्ने पनि कम छैनन्

अचानक हजारौँ मानिस गाउँमा पुगेपछि चेपोरोरमा अर्को अर्थतन्त्र पनि जन्मिएको छ।

स्थानीय अधिकारीका अनुसार सुन खोज्नेहरूको भीडलाई लक्षित गरी २०० भन्दा बढी साना व्यवसाय सञ्चालनमा आएका छन्। पानी, खाना, दूध, रोटी, चिसो पेयलगायत दैनिक उपभोगका वस्तुको व्यापार फस्टाएको छ।

केही मानिस सुन खोज्नुभन्दा सुन खोज्नेहरूलाई सामान बेचेर कमाइ गरिरहेका छन्।

तर एकाएक बढेको जनसंख्याले कमजोर पूर्वाधार भएको चेपोरोरमा गम्भीर दबाब पनि सिर्जना गरेको छ। गाउँमा पर्याप्त खानेपानी छैन। सरसफाइका संरचना सीमित छन् भने हजारौँ मानिस अस्थायी रूपमा खुला क्षेत्रमा बसिरहेका छन्।

महिला तथा किशोरीहरूको सुरक्षालाई लिएर समेत चिन्ता बढेपछि स्थानीय प्रशासनले सुरक्षा गस्ती बढाएको छ।

बालबालिका खानीमा तानिने डर

सुनको खोजीमा परिवारका परिवार चेपोरोर पुग्न थालेपछि बालबालिका पनि खानीको काममा संलग्न हुन सक्ने चिन्ता स्थानीय अधिकारीहरूले व्यक्त गरेका छन्।

विद्यालयको नयाँ शैक्षिक सत्र सुरु हुने समय नजिकिँदै गर्दा बालबालिका र किशोरकिशोरीलाई खानी क्षेत्रमा नराख्न प्रशासनले अभिभावकलाई आग्रह गरिरहेको छ।

सार्वजनिक स्वास्थ्य अधिकारीसमेत क्षेत्रमा परिचालन भएका छन्। ठूलो भीड, दूषित पानी र कमजोर सरसफाइका कारण रोग फैलिन सक्ने जोखिममाथि निगरानी भइरहेको छ।

साँच्चै ठूलो सुनखानी कि केही संयोगमात्र ?

चेपोरोरमा सुन रहेकोमा स्थानीय अधिकारीहरूलाई खासै शंका छैन। तर सबैभन्दा ठूलो प्रश्न भने अझै अनुत्तरित छ—त्यहाँ व्यावसायिक रूपमा उत्खनन गर्न सकिने परिमाणमा सुन छ कि छैन?

खनिएको माटो र ढुंगाका नमुना परीक्षण तथा प्रशोधनका लागि नजिकैको ओर्टुम सहर पठाइएको छ। त्यसको नतिजापछि मात्रै जमिनमुनि रहेको सुनको वास्तविक सम्भावनाबारे स्पष्ट तस्वीर आउने अपेक्षा गरिएको छ।

यसबीच लोमाचारले भने सरकारसँग स्थानीय बासिन्दालाई आधुनिक उपकरण र सुरक्षित खानीसम्बन्धी ज्ञान उपलब्ध गराउन आग्रह गरेका छन्। मेटल डिटेक्टरजस्ता उपकरण उपलब्ध भए सुनमात्र नभई अन्य खनिजको सम्भावनासमेत पत्ता लगाउन सकिने उनको भनाइ छ।

गरिबीले गाँजिएको चेपोरोरका लागि तीन ग्राम सुन अहिले ठूलो सपनाको स्रोत बनेको छ। तर हजारौँ मानिसलाई खाल्डा खन्न बाध्य बनाएको यो ‘गोल्ड रस’ वास्तवमै समृद्धिको ढोका हो वा केही संयोगपूर्ण खोजबाट जन्मिएको क्षणिक उन्माद—त्यसको फैसला भने जमिनमुनि कति सुन छ भन्ने परीक्षणले गर्नेछ।