कम प्रिमियमको लोभमा कमजोर सुरक्षा: टर्म बीमा किन्दा परिवारको भविष्य कसरी सुरक्षित गर्ने ?

काठमाण्डौ । परिवारको मुख्य कमाउने व्यक्तिको आम्दानी अचानक रोकियो भने घरखर्च कसले धान्छ ? घरकर्जाको किस्ता कसरी तिरिन्छ ? छोराछोरीको पढाइ र आश्रित अभिभावकको हेरचाहका लागि पैसा कहाँबाट आउँछ ?

जीवन बीमा खरिद गर्ने निर्णयको सुरुवात यही प्रश्नबाट हुनुपर्छ। तर, बीमाशुल्क कति सस्तो छ वा बीमा गरेपछि कति रकम फिर्ता आउँछ भन्ने विषयले परिवारलाई वास्तवमा कति सुरक्षा चाहिन्छ भन्ने प्रश्न ओझेलमा पार्न सक्छ।

निश्चित अवधिसम्म मृत्युको जोखिमविरुद्ध आर्थिक सुरक्षा दिने ‘टर्म इन्स्योरेन्स’ अर्थात् म्यादी जीवन बीमा यही आवश्यकतासँग जोडिएको योजना हो। बीमालेख सक्रिय रहेको अवधिमा बीमितको मृत्यु भएमा करारअनुसार लाभग्राहीलाई रकम भुक्तानी गरिन्छ। शुद्ध म्यादी बीमामा भने अवधि सकिँदा बीमित जीवित रहे परिपक्वता रकम सामान्यतः पाइँदैन। मेटलाइफ नेपालको आधिकारिक जानकारीले पनि यस्तो योजनामा बीमाशुल्क सुरक्षाका लागि प्रयोग हुने र नगद मूल्य सञ्चित नहुने स्पष्ट पारेको छ।

यसको मुख्य आकर्षण बचतसमेत जोडिएका जीवन बीमाको तुलनामा कम बीमाशुल्कबाट ठूलो मृत्यु जोखिम सुरक्षा लिन सक्नु हो। तर, सस्तो प्रिमियम देखेर मात्रै निर्णय गर्दा आवश्यकताभन्दा सानो बीमाङ्क, अपर्याप्त अवधि वा नबुझिएका सर्तले परिवारको सुरक्षा कमजोर बनाउन सक्छ।

नेपाल बीमा प्राधिकरणले पनि जीवन बीमा गर्दा आफ्नो आवश्यकता र आम्दानीका आधारमा निर्णय गर्न सुझाएको छ। प्रस्ताव फाराममा सत्य विवरण उल्लेख नगरे दाबीका बेला समस्या उत्पन्न हुन सक्ने प्राधिकरणको स्पष्ट चेतावनी छ। 

बीमाङ्कको वास्तविक परीक्षा: परिवारलाई कति वर्ष धान्छ ?

बीमामा ‘सम एस्योर्ड’ भनिने बीमाङ्क आधारभूत बीमा रकम हो। वास्तविक भुक्तानी भने बीमालेखका सर्त र थप सुविधाअनुसार निर्धारण हुन्छ। त्यसैले बीमाङ्कलाई सबै परिस्थितिमा प्राप्त हुने अधिकतम रकमका रूपमा बुझ्नु ठीक हुँदैन।

दश लाख, पचास लाख वा एक करोड रुपैयाँ सुन्दा ठूलो लाग्न सक्छ। तर, त्यसको पर्याप्तता परिवारको खर्च, बाँकी ऋण र आर्थिक जिम्मेवारीले निर्धारण गर्छ। मेटलाइफ नेपालले पनि आश्रित सदस्यको संख्या, मासिक दायित्व र उमेरका आधारमा आवश्यक सुरक्षा फरक हुने उल्लेख गरेको छ। 

एउटा काल्पनिक उदाहरण लिऔँ। कुनै परिवारलाई मुख्य कमाउने व्यक्तिको अनुपस्थितिमा मासिक ५० हजार रुपैयाँ आवश्यक पर्छ। आजकै खर्चमा १० वर्षका लागि ६० लाख रुपैयाँ चाहिन्छ। त्यसमा ३० लाख रुपैयाँ घरकर्जा र १५ लाख रुपैयाँ शिक्षाको लक्ष्य जोड्दा कुल आवश्यकता एक करोड पाँच लाख रुपैयाँ हुन्छ। परिवारसँग यी उद्देश्यमा प्रयोग गर्न सकिने २० लाख रुपैयाँ बचत र विद्यमान मृत्यु जोखिम सुरक्षा छ भने प्रारम्भिक सुरक्षा अन्तर ८५ लाख रुपैयाँ देखिन्छ।

यो गणना बुझाउन गरिएको उदाहरण हो। यसमा भविष्यको महँगी, लगानीबाट प्राप्त हुन सक्ने प्रतिफल र परिवारको अर्को आम्दानी समावेश गरिएको छैन। वास्तविक आवश्यकता निकाल्दा यी पक्षसमेत विचार गर्नुपर्छ।

बीमाङ्क तय गर्दा घरको बजार मूल्यलाई पनि सहजै उपलब्ध नगदसरह गणना गर्नु व्यावहारिक हुँदैन। परिवार बसिरहेको घर बेचेर खर्च धान्ने अवस्था आउनु आफैँमा अर्को आर्थिक संकट हुन सक्छ।

प्रिमियम सस्तो हुनु र तिर्न सक्नु फरक कुरा हुन्

म्यादी बीमाको प्रभावकारिता नियमित भुक्तानीसँग जोडिन्छ। सुरुमा ठूलो सुरक्षा लिए पनि पछि बीमाशुल्क धान्न नसके बीमालेख निष्क्रिय हुन सक्छ। त्यसैले पहिलो वर्षको खर्चसँगै आम्दानी घटेका वर्षमा पनि भुक्तानी गर्न सकिने क्षमता हेर्नुपर्छ।

भारतीय बजारमा कुनै निश्चित उमेरका व्यक्तिले मासिक केही सय रुपैयाँमा एक करोड रुपैयाँको सुरक्षा पाउने उदाहरणलाई नेपालको बीमाशुल्कका रूपमा बुझ्न मिल्दैन। मुद्रा, बजार, बीमितको उमेर, स्वास्थ्य, अवधि र योजनाका सर्त फरक हुन्छन्। नेपालमा कति खर्च लाग्छ भन्ने थाहा पाउन सम्बन्धित कम्पनीबाट व्यक्तिगत विवरणका आधारमा लिखित प्रस्ताव लिनुपर्छ।

भुक्तानीको आवृत्ति पनि सबै योजनामा समान हुँदैन। उदाहरणका लागि नेपाल लाइफको ‘रक्षा कवच जीवन बीमा योजना’मा वार्षिक, अर्धवार्षिक र त्रैमासिक बीमाशुल्क भुक्तानीको व्यवस्था उल्लेख छ। मासिक भुक्तानी सबै म्यादी योजनामा उपलब्ध हुन्छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन। 

तुलना गर्दा एउटै बीमाङ्क, अवधि र थप सुविधा राखेर विभिन्न प्रस्ताव हेर्नुपर्छ। दुर्घटना वा अशक्ततासम्बन्धी सुविधा समावेश भएको योजनालाई ती सुविधा नभएको योजनासँग प्रिमियमका आधारमा मात्रै तुलना गर्दा गलत निष्कर्ष आउन सक्छ।

उमेर बढेपछि प्रिमियम स्वतः हरेक वर्ष बढ्छ भन्ने बुझाइ पनि सबै योजनामा लागू हुँदैन। केही योजनामा निश्चित अवधिका लागि प्रिमियम स्थिर हुन्छ; केहीमा नवीकरण गर्दा बढ्न सक्छ। अमेरिकी बीमा नियामकहरूको संस्था एनएआईसीले पनि स्थिर प्रिमियम भएका र नवीकरणमा प्रिमियम बढ्न सक्ने म्यादी योजनाबीचको भिन्नता स्पष्ट गरेको छ। नेपालमा आफूले खरिद गर्ने योजनाको भुक्तानी तालिका र सर्त हेर्नु आवश्यक हुन्छ। 

बीमाको अवधि उमेरभन्दा जिम्मेवारीसँग जोडिन्छ

बीमा कति वर्षका लागि लिने भन्ने निर्णयमा अवकाश उमेर एउटा आधार हुन सक्छ। तर, छोराछोरीको पढाइ, घरकर्जाको अवधि र आश्रित सदस्यको आवश्यकता पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ।

६० वर्षमा अवकाश लिने व्यक्तिको घरकर्जा ६५ वर्षसम्म चल्छ वा त्यसबेलासम्म सन्तान आर्थिक रूपमा आत्मनिर्भर हुँदैनन् भने सुरक्षा आवश्यकताको अवधि लामो हुन सक्छ। अर्कोतर्फ, ऋण सकिएको, आश्रित सदस्य आत्मनिर्भर भएको र पर्याप्त सम्पत्ति सञ्चित भएको अवस्थामा आवश्यकता घट्न सक्छ।

तर, आवश्यक ठानिएको अवधिसम्म सुरक्षा बजारमा उपलब्ध छ कि छैन भन्ने जाँच पनि गर्नुपर्छ। नेपाल लाइफको रक्षा कवच योजनामा प्रवेश उमेर १८ देखि ५९ वर्ष, बीमा अवधि १ देखि ३५ वर्ष र समाप्तिमा अधिकतम उमेर ६० वर्ष उल्लेख छ। यसले ‘३५ वर्षसम्मको योजना’ भन्ने विवरण मात्रै हेरेर सबै उमेरका व्यक्तिले त्यति लामो सुरक्षा पाउँछन् भन्ने बुझ्न नमिल्ने देखाउँछ। 

यसकारण बीमा समाप्त हुने मिति र परिवारको प्रमुख आर्थिक जिम्मेवारी समाप्त हुने समय मिलाएर हेर्नुपर्छ।

स्वास्थ्यको विवरण लुकाउँदा जोखिम परिवारमा सर्छ

कम प्रिमियम तिर्ने उद्देश्यले रोग, औषधि सेवन वा धूम्रपानसम्बन्धी विवरण लुकाउनु गम्भीर गल्ती हुन सक्छ। प्रस्ताव फाराममा सोधिएका स्वास्थ्य, उपचार, बानी र अन्य जोखिमसम्बन्धी प्रश्नको सही तथा पूर्ण उत्तर दिनुपर्छ।

नेपाल बीमा प्राधिकरणका अनुसार प्रस्ताव फारामकै आधारमा जोखिम मूल्याङ्कन हुने भएकाले यसको विवरण महत्वपूर्ण हुन्छ। गलत विवरणले दाबीका बेला समस्या सिर्जना गर्न सक्छ। 

पुरानो रोग हुनु मात्रले सबै अवस्थामा बीमा नपाइने अर्थ लाग्दैन। स्वीकार गर्ने वा नगर्ने, थप परीक्षण माग्ने वा फरक सर्त लगाउने निर्णय कम्पनीको जोखिम मूल्याङ्कनमा निर्भर हुन्छ। तर, विवरण लुकाएर बीमा लिनु र सही विवरणसहित कम्पनीको स्वीकृति पाउनु फरक अवस्था हुन्।

अभिकर्ताले फाराम भरिदिएको भए पनि हस्ताक्षरअघि प्रत्येक उत्तर पढ्नु आवश्यक हुन्छ। आवेदनमा गलत विवरण भए सुरक्षा घट्न वा रद्द हुन सक्ने भन्दै एनएआईसीले पनि हस्ताक्षरअघि फाराम जाँच्न सुझाएको छ। 

कुनै जानकारी छुटेको थाहा भए कम्पनीलाई लिखित रूपमा जानकारी दिई त्यसको अभिलेख राख्नु व्यावहारिक हुन्छ। मौखिक आश्वासनभन्दा बीमालेख र लिखित स्वीकृतिले बढी महत्व राख्छ।

कम्पनी छान्दा विज्ञापनभन्दा दाबी सेवा हेर्नुपर्छ

बीमा कम्पनीसँगको सम्बन्ध लामो अवधिको हुन्छ। त्यसैले कम्पनी कति पुरानो छ भन्ने प्रश्नसँगै उसको वित्तीय अवस्था, दाबी सेवा र गुनासो सम्बोधनको प्रक्रिया पनि मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ।

उपभोक्ताले प्राधिकरणको इजाजत, प्रकाशित वित्तीय विवरण, लेखापरीक्षकको टिप्पणी, दाबी भुक्तानी र बाँकी दाबीको विवरण हेरेर तुलना गर्न सक्छन्। प्राधिकरणले बीमा कम्पनी र मध्यस्थकर्ताको इजाजत तथा नियमन गर्ने कार्य गर्छ। 

दाबी भुक्तानी अनुपात हेर्दा त्यसको गणना पनि बुझ्नुपर्छ। दाबीको संख्यामा आधारित अनुपात र रकममा आधारित अनुपात एउटै हुँदैनन्। मृत्यु दाबीको अवस्था बुझ्न सबै प्रकारका भुक्तानी जोडिएको कुल रकम मात्र पर्याप्त नहुन सक्छ। त्यसैले कम्पनीका तथ्याङ्क तुलना गर्दा अवधि, दाबीको प्रकार र गणना विधि मिलेको छ कि छैन हेर्नु उपयोगी हुन्छ।

कम्पनी पुरानो भएको आधारमा मात्र सुरक्षित वा नयाँ भएको आधारमा मात्र कमजोर ठान्नु उचित हुँदैन। दाबी परेको बेला परिवारले पाउने सेवा र करार पूरा गर्ने क्षमता छनोटका मुख्य आधार हुनुपर्छ।

थप सुविधा र बीमालेखका सीमाले बदल्छन् सुरक्षा

म्यादी जीवन बीमा खरिद गर्दा दुर्घटनाबाट मृत्यु, पूर्ण स्थायी अशक्तता वा बीमाशुल्क छुटजस्ता अतिरिक्त सुविधा लिन सकिने हुन सक्छ। नेपाल लाइफको रक्षा कवच योजनामा पनि दुर्घटना मृत्यु तथा दुर्घटनाका कारण पूर्ण स्थायी अशक्तता र बीमाशुल्क छुटसम्बन्धी सुविधा उल्लेख छन्। 

तर, थप सुविधा समावेश भएको भन्दै सबै रोग, दुर्घटना वा अशक्तता स्वतः समेटिन्छन् भन्ने हुँदैन। कुन घटना समेटिन्छ, कुन अवस्थामा भुक्तानी हुँदैन र सुविधा कहिलेसम्म लागू हुन्छ भन्ने कुरा सम्बन्धित करारबाट बुझ्नुपर्छ।

उपभोक्ताले प्रिमियम ढिलो हुँदा दिइने समय, बीमालेख निष्क्रिय हुने अवस्था, पुनः सक्रिय गर्ने प्रक्रिया र दाबीका लागि आवश्यक कागजातसमेत पहिल्यै जानकारी लिनुपर्छ। लाभग्राहीको विवरण सही राख्नु र परिवारलाई बीमालेखबारे जानकारी दिनु पनि आर्थिक सुरक्षाको तयारीकै हिस्सा हो।

दाबी वा सेवामा समस्या परे बीमा प्राधिकरणमा गुनासो गर्न सकिने व्यवस्था छ। प्राधिकरणले आफ्ना केन्द्रीय तथा प्रादेशिक कार्यालय र विद्युतीय माध्यमबाट समेत उजुरी लिन सकिने जानकारी दिएको छ। 

म्यादी बीमाको मूल्य अवधि सकिँदा कति पैसा फिर्ता आयो भन्ने हिसाबले मात्र मापन हुँदैन। मुख्य कमाउने व्यक्तिको मृत्यु भए परिवारलाई ऋण, घरखर्च र शिक्षाको जिम्मेवारी धान्न कति सहयोग पुग्छ भन्ने यसको वास्तविक परीक्षा हो।