होर्मुज जलडमरूमध्यलाई लिएर अमेरिका–इरानबीच विरोधाभासी दाबी, शान्ति वार्ताअघि बढ्यो अन्योल

काठमाण्डौ । अमेरिका र इरानबीच शान्ति वार्ताको नयाँ चरण सुरु हुन लागेकै बेला होर्मुज जलडमरूमध्यको अवस्थाबारे आएका परस्पर विरोधी दाबीले मध्यपूर्वको परिस्थितिलाई पुनः जटिल बनाएको छ।  

इरानले रणनीतिक महत्वको यस समुद्री मार्गलाई फेरि जहाज आवागमनका लागि बन्द गरिएको दाबी गरेको छ भने अमेरिकी सेनाले भने जलडमरूमध्यबाट व्यापारिक जहाजहरूको आवतजावत सामान्य रूपमा जारी रहेको जनाएको छ।

यी फरक–फरक दाबीबीच स्विट्जरल्यान्डमा हुने अमेरिका–इरान वार्ताको प्रभावकारितामाथि समेत प्रश्न उठ्न थालेका छन्।

इरानको दाबी स् होर्मुज पुनः बन्द

इरानी सरकारी सञ्चारमाध्यमहरूका अनुसार इरानको खातम–अल–अन्बिया केन्द्रीय सैन्य मुख्यालयले होर्मुज जलडमरूमध्य जहाज आवागमनका लागि पुनः बन्द गरिएको घोषणा गरेको छ।  

इरानले दक्षिणी लेबनानमा इजरायलद्वारा जारी सैन्य कारबाही र अमेरिका–इरानबीच भएको पछिल्लो समझदारीका शर्तहरू कार्यान्वयन नभएको भन्दै यस्तो कदम चालिएको जनाएको छ।

इरानी सेनाले परिस्थिति थप बिग्रिए अझ कडा कदम चाल्न सकिने चेतावनी पनि दिएको छ।

अमेरिकी सेनाको प्रतिवाद

इरानको घोषणापछि अमेरिकी सेनाको मध्य कमाण्ड (CENTCOM)ले उक्त दाबी अस्वीकार गरेको छ।  

सेन्टकमले होर्मुज जलडमरूमध्य पूर्ण रूपमा सञ्चालनमा रहेको र जहाजहरूको आवतजावतमा कुनै अवरोध नरहेको जनाएको छ।

अमेरिकी सेनाका अनुसार शनिबार मात्र ५५ वटा व्यापारिक जहाज उक्त मार्ग हुँदै गुज्रिएका थिए, जसबाट करिब १ करोड ७० लाख ब्यारेलभन्दा बढी तेल अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा ढुवानी गरिएको थियो।

सेन्टकमले इरानले अन्तर्राष्ट्रिय समुद्री मार्गमाथि नियन्त्रण नराख्ने स्पष्ट गर्दै समुद्री यातायातको स्वतन्त्रता सुरक्षित रहेको दाबी गरेको छ।

जेडी भान्सको भनाइ

अमेरिकी उपराष्ट्रपति जेडी भान्सले पनि होर्मुज वास्तवमै बन्द भएको पुष्टि गर्ने कुनै प्रमाण आफूहरूसँग नभएको बताएका छन्।  

स्विट्जरल्यान्ड प्रस्थानअघि उनले कूटनीतिक प्रयासमार्फत युद्धविरामलाई कायम राख्न सकिने विश्वास व्यक्त गरे।

उनका अनुसार इरानको परमाणु कार्यक्रम, क्षेत्रीय सुरक्षा अवस्था तथा लेबनानको परिस्थितिबारे हुने वार्ताबाट सकारात्मक नतिजा निस्कन सक्ने अपेक्षा गरिएको छ।

लेबनानमा इजरायली कारबाहीलाई इरानको आपत्ति

इरानले होर्मुज बन्द गर्ने निर्णयलाई लेबनानमा जारी इजरायली सैन्य कारबाहीसँग जोडेको छ। 

तेहरानले ती आक्रमणहरू युद्धविराम र शान्ति समझदारीको भावनाविपरीत रहेको आरोप लगाएको छ।

इरानको इस्लामिक रिभोलुसनरी गार्ड कोर्प्स (आईआरजीसी) ले जलडमरूमध्य नजिक सञ्चालन हुने जहाजहरूलाई सावधानी अपनाउन चेतावनी दिँदै सुरक्षा जोखिम बढ्न सक्ने जनाएको छ।

अमेरिकामाथि सम्झौता कार्यान्वयन नगरेको आरोप

इरानका सर्वोच्च नेताका सल्लाहकार मोहम्मद मोखबरले अमेरिका अन्तरिम सम्झौताका प्रारम्भिक प्रतिबद्धताहरू पूरा गर्न असफल भएको आरोप लगाएका छन्।

उनले सम्झौता व्यवहारमा कार्यान्वयन नभएसम्म मध्यपूर्वबाट हुने ऊर्जा आपूर्ति र अन्तर्राष्ट्रिय तेल व्यापार प्रभावित भइरहने बताएका छन्।

तनावबीच पनि वार्ता जारी

विरोधाभासी दाबी र आरोप–प्रत्यारोपका बाबजुद अमेरिका र इरानबीचको शान्ति वार्ता भने निर्धारित समयमै हुने संकेत देखिएको छ।

इरानी प्रतिनिधिमण्डलका प्रमुख वार्ताकार मोहम्मद बाघेर गालिबाफ, विदेशमन्त्री अब्बास अराघचीसहितको टोली स्विट्जरल्यान्ड पुगिसकेको छ।  

अमेरिकी पक्षबाट उपराष्ट्रपति जेडी भान्स, विशेष दूत स्टिभ विटकोफ र अन्य वरिष्ठ अधिकारीहरू वार्तामा सहभागी हुनेछन्।

किन महत्वपूर्ण छ होर्मुज जलडमरूमध्य ?

होर्मुज जलडमरूमध्य विश्वकै सबैभन्दा महत्वपूर्ण ऊर्जा मार्गमध्ये एक हो।

विश्वमा खपत हुने तेलको ठूलो हिस्सा यही समुद्री मार्ग हुँदै ढुवानी हुने भएकाले यसको सुरक्षा र सञ्चालनले अन्तर्राष्ट्रिय ऊर्जा बजारमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्छ।

यस मार्ग बन्द हुने सम्भावनाले तेलको मूल्य वृद्धि, आपूर्ति संकट तथा विश्व अर्थतन्त्रमा असर पर्ने जोखिम रहने भएकाले विश्व समुदायको ध्यान अहिले होर्मुज र अमेरिका–इरान वार्तातर्फ केन्द्रित भएको छ।

यद्यपि हाल इरान र अमेरिकाले प्रस्तुत गरेका तथ्यहरू एकअर्कासँग मेल नखाने भएकाले वास्तविक अवस्था के हो भन्नेबारे अन्योल कायम छ।  

यही अनिश्चितताबीच स्विट्जरल्यान्डमा हुने वार्तालाई मध्यपूर्वको भविष्य निर्धारण गर्ने महत्वपूर्ण कूटनीतिक प्रयासका रूपमा हेरिएको छ।