निर्यात हालसम्मकै उच्च, संरचनागत कमजोरी यथावत्, व्यापार सन्तुलनमा चुनौती

काठमाण्डौ । चालू आर्थिक वर्षको ११ महिनामा नेपालले २ खर्ब ७७ अर्ब ९६ करोड ७२ लाख रुपैयाँ बराबरको वस्तु निर्यात गरेको छ, जुन हालसम्मकै उच्च स्तर हो।

भन्सार विभागका अनुसार निर्यात वृद्धि भएसँगै कुल वैदेशिक व्यापार पनि २१ खर्ब ७२ अर्ब ६ करोड रुपैयाँ पुगेको छ।

गत आर्थिक वर्षभरि पनि करिब यति नै परिमाणको निर्यात भएकाले चालू वर्षमा निर्यात प्रवृत्ति स्थिर रूपमा माथि उक्लिरहेको देखिन्छ।  

व्यापार तथा निकासी प्रवर्द्धन केन्द्रका अनुसार निर्यात बढेपछि समग्र व्यापार आकार पनि विस्तार भएको हो।

तर, निर्यात वृद्धिको संरचना भने कमजोर र सीमित क्षेत्रमै केन्द्रित देखिएको छ।  

कुल निर्यातको झण्डै ४६ प्रतिशत हिस्सा प्रशोधित वनस्पति तेल (भटमास, सनफ्लावर र पाम तेल) ले ओगटेको छ।  

यी उत्पादनहरू स्वदेशी उत्पादन नभई आयात गरिएको कच्चा तेल प्रशोधन गरी पुनः निर्यात गरिने भएकाले यसलाई वास्तविक उत्पादनमुखी निर्यातभन्दा “मूल्य अभिवृद्धि व्यापार” मानिन्छ।

चालु वर्षमा मात्र १ खर्ब १९ अर्ब रुपैयाँभन्दा बढीको कच्चा भटमास तेल आयात गरी १ खर्ब १३ अर्ब रुपैयाँभन्दा बढीको प्रशोधित तेल निर्यात गरिएको छ।  

सनफ्लावर र पाम तेलको व्यापार संरचना पनि यही ढाँचामा आधारित देखिन्छ।

यता, वास्तविक नेपाली उत्पादनतर्फको निर्यातमा भने सुधार देखिएको छ।  

अलैंची निर्यात हालसम्मकै उच्च १२ अर्ब १ करोड रुपैयाँ पुगेको छ, जुन भारत, इटाली र रुसमा निर्यात भएको हो।  

अदुवा, जडीबुटी र कत्था जस्ता वस्तुहरूको निर्यात पनि उल्लेख्य रूपमा बढेको छ।

गलैंचा, चिया–कफी, मसला तथा काठजन्य वस्तुहरू पनि निर्यातका महत्वपूर्ण आधारका रूपमा देखिएका छन्।  

विशेषगरी गलैंचा र काठजन्य उत्पादनको निर्यात वृद्धि सकारात्मक संकेतका रूपमा लिइएको छ।

तर, समग्र व्यापार संरचनामा नेपाल अझै पनि पेट्रोलियम पदार्थ, मेसिनरी, स्टिल र औद्योगिक कच्चा पदार्थमा अत्यधिक निर्भर रहेको छ।  

यसले व्यापार घाटा र बाह्य क्षेत्र सन्तुलनमा निरन्तर दबाब सिर्जना गरेको अर्थविद्हरूको विश्लेषण छ।

विशेषज्ञहरूका अनुसार दिगो निर्यात वृद्धि सुनिश्चित गर्न ऊर्जा उत्पादन विस्तार, औद्योगिक पूर्वाधार विकास र कृषि उत्पादकत्व सुधार अपरिहार्य छ।  

वास्तविक उत्पादनमा आधारित निर्यात विस्तार नभएसम्म व्यापार सन्तुलनमा स्थायित्व कठिन हुने उनीहरूको धारणा छ।