समुद्रमा १ अर्ब २८ करोड ब्यारेल कच्चा तेल हुँदा पनि बजार किन ढुक्क छैन ?

काठमाण्डौ । विश्वभरका तेल ट्यांकरमा ढुवानी भइरहेको कच्चा तेलको परिमाण १ अर्ब २८ करोड ब्यारेल पुगेको बजार विश्लेषण प्रकाशन द कोबेइसी लेटरले जनाएको छ। उसको आकलनअनुसार पछिल्ला केही सातामै समुद्रमा रहेको कच्चा तेल करिब १८ करोड ब्यारेलले बढेर अहिलेसम्मकै उच्च तहमा पुगेको हो। यही बेला अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा ब्रेन्ट कच्चा तेलको भाउ प्रतिब्यारेल १०० डलरमुनि झरेको छ। तर समुद्रमा तेलको परिमाण बढे पनि जहाजबाट रिफाइनरीसम्मको आपूर्ति अझै जोखिममा छ।

भारतको दैनिक कच्चा तेल आवश्यकता ५५ लाख ब्यारेल मान्दा समुद्रमा ढुवानी भइरहेको यो परिमाण करिब २३३ दिन अर्थात् झन्डै आठ महिनाको आवश्यकता बराबर हुन्छ। यो परिमाण बुझाउने तुलना हो। ती ट्यांकरले विभिन्न मुलुकका खरिदकर्ताका लागि तेल बोकेका छन्।

समुद्रमा तेल किन बढ्यो ?

यसका दुई कारण छन्। पहिलो, होर्मुज जलडमरू र वैकल्पिक मार्गबाट खाडीको तेल ढुवानीमा केही सुधार आएको छ। दोस्रो, आयातकर्ताले टाढाका मुलुकबाट तेल मगाउन थालेपछि ट्यांकरहरू बढी समय समुद्रमै रहन थालेका छन्। ओमानको खाडीमा एउटा जहाजबाट अर्को जहाजमा तेल सारेर पठाउने क्रम पनि बढेको छ। दैनिक निर्यात उस्तै रहे पनि यात्रा लम्बिँदा कुनै एक समयमा जहाजमा देखिने तेलको परिमाण बढ्छ। 

होर्मुजको विकल्पका रूपमा साउदी अरबले लालसागरको यान्बु बन्दरगाह र संयुक्त अरब इमिरेट्सले ओमानको खाडीतर्फको फुजैराह बन्दरगाहसम्म पाइपलाइनबाट कच्चा तेल पुर्‍याउन सक्छन्। अन्तर्राष्ट्रिय ऊर्जा एजेन्सीका अनुसार यी वैकल्पिक पाइपलाइनको उपलब्ध क्षमता दैनिक ३५ लाखदेखि ५५ लाख ब्यारेलसम्म छ। सन् २०२५ मा विश्वको समुद्री तेल व्यापारको करिब एक चौथाइ होर्मुज हुँदै गएको थियो। त्यसैले वैकल्पिक मार्गले केही दबाब घटाए पनि होर्मुजमा फेरि अवरोध बढे ठूलो परिमाणको आपूर्ति प्रभावित हुन सक्छ।

भारतको आयात कीर्तिमानमा पुर्‍याउने तेल कहाँबाट आयो ?

जहाजबाट हुने तेल व्यापारको तथ्यांक राख्ने कम्पनी केप्लरका अनुसार अक्टोबरमा भारतको कच्चा तेल आयात दैनिक करिब ५६ लाख ब्यारेल पुग्यो। त्यसमध्ये पश्चिम एसियाबाट करिब २३ लाख र रुसबाट करिब २० लाख ब्यारेल प्रतिदिन आएको थियो। भारतको कुल आयात कीर्तिमानी तहमा पुग्दा पनि पश्चिम एसियाबाट आएको परिमाण सेप्टेम्बरको दैनिक २७ लाख ब्यारेलबाट घटेको थियो। त्यो कमी पूर्ति गर्न अटलान्टिक क्षेत्रबाट आएको तेलले भूमिका खेल्यो।

भेनेजुएला र अंगोलाबाट बढेको खरिदले भारतको आपूर्ति सञ्जाल फराकिलो बनाएको छ। भेनेजुएलाबाट थपिएको तेल रिलायन्स इन्डस्ट्रिजको जामनगर रिफाइनरीतर्फ गएको द प्रिन्टले जनाएको छ। उक्त रिफाइनरीमा भेनेजुएलाको भारी र बढी सल्फरयुक्त कच्चा तेल प्रशोधन गर्ने क्षमता छ। भारतले आर्थिक वर्ष २०२५–२६ मा कच्चा तेलको आवश्यकताको ८८.७ प्रतिशत आयातबाट धानेको थियो। त्यसैले आपूर्तिकर्ता थपिँदा एउटै क्षेत्रको अवरोधबाट पर्ने जोखिम घट्छ भने लामो यात्राले ढुवानी समय र लागत बढाउन सक्छ।

ब्रेन्ट १०० डलरमुनि झर्दा पनि मूल्य किन उफ्रिन सक्छ ?

रोयटर्सका अनुसार अमेरिकाको मध्यावधि निर्वाचनमा डेमोक्रेटिक पार्टीको जितपछि इरानसँगको तनाव कम हुन सक्ने अपेक्षाले बुधबार तेलको भाउ करिब ८ प्रतिशत घट्यो। शुक्रबार जनवरी डेलिभरीको ब्रेन्ट प्रतिब्यारेल ९८.३२ डलर र अमेरिकी डब्ल्यूटीआई ९०.८३ डलरमा बन्द भयो। खाडीमा ट्यांकरमाथि भएका आक्रमण र इरानमाथि फेरि अमेरिकी हमला हुन सक्ने आशंकाबीच शुक्रबार दुवैको भाउ केही बढेको थियो। 

विश्व बैंकका अनुसार मार्चदेखि सेप्टेम्बरसम्म विश्वको तेल मौज्दात दैनिक औसत २४ लाख ब्यारेलका दरले घटेको थियो। खाडीको ढुवानी निरन्तर सुध्रिए र रिफाइनरीहरूको उत्पादन सामान्यतर्फ फर्किए सन् २०२७ मा ब्रेन्टको औसत मूल्य ७९ डलर रहने उसको आधारभूत प्रक्षेपण छ। खाडीको उत्पादन फेरि ठूलो परिमाणमा घटे र रुसी निर्यातमा अवरोध कायमै रहे त्यही औसत १०५ डलरसम्म पुग्न सक्ने प्रतिकूल परिदृश्य पनि विश्व बैंकले देखाएको छ।

नेपालमा पेट्रोल र डिजेल सस्तिएला ?

नेपालले प्रशोधित पेट्रोलियम पदार्थ र खाना पकाउने एलपी ग्यास भारतबाट आयात गर्छ। त्यसैले ब्रेन्टको मूल्य घट्दा नेपालको आयात लागतमा राहत आउने सम्भावना हुन्छ। त्यो राहत पम्पसम्म पुग्ने समय र परिमाण भारतीय आयल कर्पोरेसनबाट आउने खरिद मूल्यसूची, प्रशोधित इन्धनको अन्तर्राष्ट्रिय भाउ, विनिमय दर, कर र नेपाल आयल निगमको मूल्य समायोजनमा भर पर्छ।