लक्ष्मीपूजाको बिदामा किन ७० मिनेट खुल्यो भारतको सेयर बजार?

काठमाण्डौ । आइतबार भारतमा लक्ष्मीपूजाको बिदा थियो। सेयर बजारको नियमित कारोबार बन्द थियो। तर दिउँसो २ बजेर २० मिनेटमा बम्बई स्टक एक्सचेन्ज (बीएसई) र नेसनल स्टक एक्सचेन्ज (एनएसई) मा सेयर किनबेच सुरु भयो। अधिकांश सेयरका लागि खुलेको ७० मिनेटको यो विशेष सत्रलाई भारतमा ‘मुहूर्त ट्रेडिङ’ भनिन्छ। 

धनतेरसमा धातुका सामान किन्ने र लक्ष्मीपूजामा नयाँ बहीखाता खोल्ने चलनलाई भारतीय सेयर दलाल र लगानीकर्ताले आफ्नै पेसासँग जोडे। शुभ साइतमा आफूले गर्दै आएको कामबाटै नयाँ सुरुवात गर्ने मान्यताअनुसार उनीहरूले थोरै कित्ता सेयर किन्ने वा सानो कारोबार गर्ने परम्परा बसाले। डीआर चोकसी फिनसर्भका प्रबन्ध निर्देशक देवेन चोकसीका अनुसार त्यस दिनको सानो सौदाले नयाँ कारोबारी वर्षको सुरुवात जनाउँथ्यो।

बहीखाता पूजादेखि कारोबार हलसम्म

कुनै बेला दिवालीको तयारी मुम्बईका सेयर दलालका कार्यालयमा धनतेरसदेखि नै सुरु हुन्थ्यो। द इकोनोमिक टाइम्सले अभिलेख गरेको पुराना दलाल प्रियकान्त दलालको सम्झनाअनुसार उनीहरू कार्यालय सफा गर्थे, नयाँ बहीखाता किन्थे र कारोबार लेख्ने पुस्तिका तयार पार्थे। लक्ष्मीपूजासँगै बहीखाताको पूजा हुन्थ्यो, जसलाई ‘चोपडा पूजन’ भनिन्छ। पूजापछि दलालहरू शुभकामना साट्थे र विशेष कारोबारका लागि बीएसईको ठूलो हलमा भेला हुन्थे।

प्रियकान्त दलालले सन् १९५५ देखि यस्ता कार्यक्रममा सहभागी भएको स्मरण गरेका छन्। बीएसईले भने आफ्नो सन् २०२४–२५ को वार्षिक प्रतिवेदनमा एक्सचेन्जको मुहूर्त ट्रेडिङ परम्परा सन् १९५७ बाट सुरु भएको उल्लेख गरेको छ। त्यो पहिलो सत्रमा कसले कुन कम्पनीको सेयर किन्यो भन्ने विवरण प्रतिवेदनमा खुलाइएको छैन।

त्यसबेला सेयर किन्ने र बेच्ने आदेश कागजका पर्चीमा लेखिन्थे। पछि कारोबार कम्प्युटरमा सर्‍यो। एनएसईको विद्युतीय सेयर कारोबार पनि दिवालीकै साँझ, सन् १९९४ नोभेम्बर ३ मा सुरु भएको थियो। आज लगानीकर्ताले मोबाइलबाटै आदेश दिन सक्छन्।

यसपालि ७० मिनेट किन?

मुहूर्त ट्रेडिङको समय एक्सचेन्जहरूले वर्षैपिच्छे सूचनामार्फत तोक्छन्। सन् २०२४ मा मुख्य सत्र साँझ एक घण्टा चलेको थियो भने २०२५ मा दिउँसो एक घण्टा चलेको थियो। यसपालि नोभेम्बर ८ मा भारतीय समयअनुसार दिउँसो २ बजेर ५ मिनेटमा प्रि–ओपन सत्र सुरु भयो। त्यसमा किनबेचका प्रारम्भिक आदेश लिएर सेयरको सुरुवाती मूल्य तय गर्ने प्रक्रिया अघि बढ्यो। त्यसपछि अधिकांश सेयरको निरन्तर कारोबार २ बजेर २० मिनेटदेखि ३ बजेर ३० मिनेटसम्म चल्यो। बन्द मूल्य लिलामीबाट तय हुने सेयरका लागि छुट्टै तालिका थियो। 

विशेष सत्र सेयरमा मात्रै सीमित थिएन। फ्युचर्स तथा अप्सन्स र कमोडिटी करारको कारोबारका लागि पनि समय छुट्याइएको थियो। सुन वा चाँदीको मूल्यमा आधारित करार किन्दा लगानीकर्ता त्यो वस्तुको मूल्यसँग जोडिन्छ। त्यही धातुको कारोबार गर्ने कम्पनीको सेयर किन्दा भने उसले कम्पनीमा स्वामित्वको हिस्सा लिन्छ।

साइत विशेष भए पनि भुक्तानी नियमित नियममै

परम्परा धान्न एक कित्ता सेयर किनिएको भए पनि त्यो वास्तविक सौदा हो। एनएसईको सूचनाअनुसार मुहूर्त सत्रमा सम्पन्न सबै कारोबारमा राफसाफको दायित्व लाग्छ। अर्थात् खरिदकर्ताले रकम तिर्नुपर्छ र बिक्रीकर्ताले सेयर हस्तान्तरण गर्नुपर्छ। 

यसपालिको सत्रमा पनि बजार दुवैतिर चलेको थियो। रोयटर्सका अनुसार निफ्टी ५० सूचक ०.१८ प्रतिशत र सेन्सेक्स ०.०४ प्रतिशत घटेर बन्द भए। शुभ साइतमा कारोबार थाल्ने निर्णय आस्थासँग जोडिन्छ। त्यो दिन किनेको सेयरको प्रतिफल भने खरिद मूल्य र कम्पनीको भावी प्रदर्शनमा निर्भर हुन्छ।