नक्कली नोटको बिगबिगी : औपचारिक अर्थतन्त्रमा गम्भीर प्रभाव, चुनावको मुखमा संगठित गिरोह सक्रिय

काठमाण्डौ । काठमाण्डौको गोकर्णेश्वरबाट केही व्यक्तिलाई नेपाली १००० दरका ९३ थान नक्कली नोटसहित प्रहरीले पक्राउ गरेको छ । यो घटनापछि काठमाण्डौमा समेत नक्कली १००० र ५०० दरका नोटको बिगबिगी रहेको भन्दै प्रहरीले सर्वसाधारणलाई सचेत हुन आग्रह गरेको छ । राजधानी काठमाण्डौमा मात्र होइन, यसअघि देशका अन्य क्षेत्रमा समेत नक्कली नोटहरु बरामद भइरहेका छन् । केही दिनअघि वीरगञ्ज क्षेत्रबाट ११४ थान १००० दरका नक्कली नेपाली रुपैयाँका नोटहरु फेला परेका थिए । अन्य क्षेत्रमा समेत छिटफुट रुपमा यस्ता घटना भइरहेका छन् ।

एकातिर चुनाव आउन लागेको छ, यही बेला संगठित गिरोहले नक्कली नोटको धन्दा चलाइरहेको यी घटनाक्रमबाट देखिन्छ । पछिल्ला महिनाहरूमा नेपाल प्रहरीले तीन महिनामा नै एक मिलियनभन्दा बढी नक्कली नोटहरू जफत गरेको छ, जसमा मुख्यतया १००० दरका नोटहरू छन् । २०२५ मा रौतहट जिल्लामा ११८ थान नक्कली १००० दरका नोटसहित तीन जना पक्राउ परेका थिए, जसले सीमावर्ती क्षेत्रहरूमा यसको फैलावटलाई इंगित गर्छ । यस्ता घटनाहरूले नेपालजस्ता विकासशील मुलुकहरूमा नक्कली मुद्राको प्रभावलाई थप उजागर गरेका छन् । यदि नक्कली नोटको बिगबिगी यसैगरी बढ्यो भने यसले औपचारिक अर्थतन्त्रलाई कस्तो प्रभाव पार्छ ? यसको विश्लेषण गर्दा विभिन्न आर्थिक तथा सामाजिक पक्षहरू उजागर हुन्छन् ।

औपचारिक अर्थतन्त्रमा नक्कली नोटको प्रभाव

नक्कली मुद्राको प्रसारले राष्ट्रिय अर्थव्यवस्थालाई कमजोर बनाउँछ, वित्तीय संस्थाहरूलाई अस्थिर बनाउँछ र जनताको जीविकोपार्जनलाई जोखिममा पार्छ । आर्थिक दृष्टिकोणबाट हेर्दा, नक्कली पैसाले मुद्रा आपूर्ति बढाउँछ तर वस्तु तथा सेवाको उत्पादनमा वृद्धि हुँदैन, जसले मुद्रास्फीति (इन्फ्लेसन) निम्त्याउँछ । नेपालजस्ता विकासशील मुलुकहरूमा यो समस्या अझ गम्भीर हुन्छ किनकि यहाँको अर्थतन्त्र मुख्यतया नगदमा आधारित छ र बैंकिङ प्रणाली पूर्ण रूपमा विकसित छैन । नक्कली नोटहरूले उपभोक्ताहरूलाई हानि पुर्‍याउँछन्, आर्थिक वृद्धिलाई अवरोध गर्छन् र कालोबजारीलाई प्रोत्साहन दिन्छन् ।

विशेषगरी चुनावको समयमा नगद प्रवाह बढ्ने भएकाले संगठित गिरोहहरूले नक्कली नोटहरू फैलाउने अवसर पाउँछन् । यसले औपचारिक अर्थतन्त्रमा कर राजस्व घटाउँछ, वैधानिक रोजगारी नष्ट गर्छ र अवैध अर्थव्यवस्थालाई बलियो बनाउँछ । नेपालमा यसको प्रभावलाई हेर्दा, भारतीय मुद्रासँगको निकट सम्बन्ध (जस्तै २०१६ को भारतीय नोटबन्दीले नेपाललाई पारेको असर) ले थप जटिलता थप्छ । नक्कली नोटहरूले बैंकहरूको विश्वसनीयता घटाउँछ, जसले बचत तथा लगानीलाई हतोत्साहित गर्छ । अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा हेर्दा, नक्कली मुद्रा तथा वस्तुहरूले विश्व अर्थव्यवस्थालाई अर्बौं डलरको नोक्सान पुर्‍याउँछन्, जसमा विकासशील मुलुकहरू बढी प्रभावित हुन्छन् । नेपालमा यो समस्या बढ्दै गएमा राजनीतिक तथा आर्थिक प्रणालीमै चुनौती खडा हुन सक्छ, जसले मुद्राको मूल्य घटाउँछ र विदेशी लगानीलाई निरुत्साहित गर्छ ।

नेपाल राष्ट्र बैंकका प्रवक्ता गुरुप्रसाद पौडेलले भनेका छन् : "नक्कली नोटको कारोबार दण्डनीय छ । यस्ता नोटहरु निकै कम गुणस्तरका हुन्छन् र यस्ता नोटहरुको विषयमा सर्वसाधारण नै सचेत हुन आवश्यक छ । सक्कली र नक्कली नोटहरु पहिचानका लागि केन्द्रीय बैंकले जनचेतनामूलक सामाग्री बेला बेला प्रकाशन तथा प्रसारण गर्ने गरेको र अब त्यसलाई अझ तीव्र पार्ने ।"

प्रहरीका अनुसार, यस्ता गिरोहहरू सीमावर्ती क्षेत्रहरूबाट सञ्चालित छन् र चुनावको समयमा बढी सक्रिय हुन्छन् । यसलाई रोक्न जनचेतना, कडा कानुनी कारबाही र प्रविधिमा आधारित मुद्रा सुरक्षा आवश्यक छ । अन्यथा, औपचारिक अर्थतन्त्रमा दीर्घकालीन क्षति पुग्न सक्छ ।