धितोपत्र बजारमा बुक बिल्डिङको उछाल, ठूला कम्पनीहरूको आईपीओ पाइपलाइनमा प्रवेश

काठमाण्डौं । नेपालमा बुक बिल्डिङ विधिमार्फत प्रारम्भिक सार्वजनिक निष्काशन (आईपीओ) गर्ने प्रवृत्ति विस्तार हुँदै गएको छ।  

केही वर्षयता संस्थागत लगानीकर्तामा आधारित मूल्य निर्धारण प्रणालीप्रति कम्पनीहरूको रुचि बढ्दै जाँदा धितोपत्र बजारमा यो विधि वैकल्पिक तर सम्भावनायुक्त मोडेलका रूपमा स्थापित हुँदै गएको छ।

हालसम्म सात वटा कम्पनीले नेपाल स्टक एक्सचेञ्ज लिमिटेड (नेप्से) सँग बुक बिल्डिङ प्रक्रियाअन्तर्गत आईपीओ निष्काशनका लागि सम्झौता गरेका छन्।

नेप्सेसँग सम्झौता गर्ने कम्पनीहरूमा नर्भिक इन्टरनेशनल हस्पिटल, जगदम्बा स्पिनिङ मिल्स, टाइम फर्मास्युटिकल्स, लक्ष्मी स्टील्स, यती ब्रुअरी, नेपाल चिया विकास निगम र पूर्वाञ्चल ल्युब आयल रहेका छन्। 

यी कम्पनीहरू उत्पादनमूलकदेखि सेवा क्षेत्रसम्म फैलिएका छन्, जसले विधिको दायरा विस्तार भएको देखाउँछ।

उद्योग संरचना र स्वामित्वका दृष्टिले पनि यी कम्पनीहरू फरक–फरक समूहसँग सम्बन्धित छन्।

 केही बहुराष्ट्रिय सहकार्यमा सञ्चालित छन् भने केही घरेलु औद्योगिक समूहअन्तर्गत सञ्चालनमा छन्।  

टाइम फर्मास्युटिकल्स औषधि उद्योगमध्ये बुक बिल्डिङबाट बजार प्रवेश गर्ने पहिलो कम्पनी हुने दिशामा छ।

संस्थागत लगानीकर्ताका लागि छुट्याइएको सेयर परिमाण लाखौँ कित्तामा रहेको छ, जसले प्रारम्भिक चरणमै ठूलो पूँजी संकलनको सम्भावना देखाएको छ।  

केही कम्पनीले प्रारम्भिक विवरणपत्रमार्फत लगानीकर्ताबाट सुझाव संकलन पनि गरिसकेका छन् भने केहीले साधारणसभा मार्फत आईपीओ प्रक्रिया अनुमोदन गरिसकेका छन्।

यसले बजारमा ठूलो परिमाणका उद्योगहरू पनि सार्वजनिक सेयर निष्काशनतर्फ आकर्षित हुँदै गएको संकेत गरेको छ।

बुक बिल्डिङ प्रणालीमा कम्पनीले शुरुमा नेप्सेसँग सहकार्य गरी प्रारम्भिक मूल्य दायरा तय गर्छ।

त्यसपछि योग्य संस्थागत लगानीकर्ताबाट बोलपत्र (बिड) संकलन गरी वास्तविक बजार मागअनुसार अन्तिम मूल्य निर्धारण गरिन्छ।

नेपाल धितोपत्र बोर्ड (सेबोन) को बुक बिल्डिङ निर्देशिका, २०७७ ले यस प्रक्रियालाई संस्थागत लगानीकर्तामै केन्द्रित बनाउँदै शिलबन्दी बोलपत्रमार्फत मूल्य निर्धारण गर्ने व्यवस्था गरेको छ।  

यसलाई परम्परागत आईपीओभन्दा बढी बजारमुखी र माग–आधारित प्रणालीका रूपमा लिइन्छ।

यस प्रणालीमा कुल निष्काशित सेयरमध्ये ४० प्रतिशत संस्थागत लगानीकर्ताका लागि र ६० प्रतिशत सर्वसाधारणका लागि छुट्याइने व्यवस्था छ।

 मूल्य निर्धारण संस्थागत बिडिङमा आधारित हुने भएकाले बजारमा वास्तविक माग र आपूर्तिको प्रभाव प्रत्यक्ष देखिन्छ।

यद्यपि यस मोडेलप्रति पूर्ण सहमति भने देखिँदैन। विगतमा केही कम्पनीका बुक बिल्डिङ प्रक्रियामा मूल्य पारदर्शिता, सूचनाको पहुँच र मूल्यांकनको निष्पक्षताबारे प्रश्न उठेका उदाहरण पनि छन्, जसले यस प्रणालीमाथि आलोचनात्मक दृष्टि राख्ने पक्षलाई बल दिएको छ।

नेपाल धितोपत्र बोर्डले उत्पादनमूलक कम्पनीलाई पूँजी बजारमा आकर्षित गर्न यो विधि ल्याएको भए पनि यसको प्रयोग सीमित कम्पनीमै केन्द्रित रहँदै आएको छ।  

हालको विस्तार प्रयासलाई बजार परिपक्वतासँग जोडेर हेर्ने हो भने, यो प्रणाली अझ प्रतिस्पर्धी र संस्थागत लगानी–केन्द्रित बजार निर्माणतर्फको एक कदमका रूपमा देखिन्छ।