राष्ट्र बैंकको स्ट्रेस टेस्ट : दुई ठूला ऋणी डुब्दा ९ बैंक दबाबमा पर्ने संकेत

काठमाण्डौ । नेपालको बैंकिङ प्रणाली अहिले नै संकटमा छ भन्ने अवस्था छैन। बैंकहरूसँग पर्याप्त तरलता छ, पूँजी पर्याप्तता अनुपात नियामकीय सीमाभन्दा माथि छ र नाफा पनि बढेको छ। तर नेपाल राष्ट्र बैंकले गरेको ‘स्ट्रेस टेस्ट’ले अर्थतन्त्रमा एकैपटक गम्भीर धक्का लागे बैंकहरूको पूँजीगत सुरक्षा कवच अपेक्षाभन्दा कमजोर हुनसक्ने गम्भीर संकेत दिएको छ।

राष्ट्र बैंकको ‘फाइनान्सियल स्ट्याबिलिटी रिपोर्ट–२०२४/२५’ अनुसार विभिन्न कर्जा जोखिमलाई एकैपटक जोडेर परीक्षण गरिएको चरम काल्पनिक अवस्थामा २० वाणिज्य बैंकमध्ये केवल एउटा बैंकले मात्र ११ प्रतिशत वा त्यसभन्दा माथिको पूँजी पर्याप्तता अनुपात कायम गर्न सक्ने देखिएको छ।

उक्त संयुक्त परीक्षणमा ११ बैंकको पूँजी पर्याप्तता अनुपात ८.५ देखि ११ प्रतिशतको बीचमा झर्ने र थप आठ बैंकको अनुपात ८.५ प्रतिशतभन्दा तल पुग्ने देखिएको हो। यो वास्तविक वित्तीय परिणाम नभई प्रतिकूल अवस्था सामना गर्ने क्षमता जाँच्न तयार गरिएको काल्पनिक परीक्षण हो। तर परिणामले बैंकहरूको अहिलेको स्थिरताभित्र लुकेको कर्जा जोखिम र सीमित पूँजीगत ‘बफर’माथि प्रश्न उठाएको छ।

सबै बैंक सुरक्षित सीमाभित्र

रिपोर्टअनुसार मध्य–जुलाई २०२५ सम्म सबै २० वाणिज्य बैंकले न्यूनतम पूँजी पर्याप्तता अनुपात कायम गरेका छन्। वाणिज्य बैंकहरूको औसत पूँजी पर्याप्तता अनुपात १२.९० प्रतिशत छ, जुन अघिल्लो वर्षको १२.८४ प्रतिशतभन्दा सामान्य सुधार हो।

समग्र बैंक तथा वित्तीय संस्थाको पूँजी पर्याप्तता अनुपात १२.९५ प्रतिशत र प्राथमिक पूँजी अनुपात १०.१३ प्रतिशत रहेको छ। तर राष्ट्र बैंकले पूँजी पर्याप्तताको दीर्घकालीन घट्दो प्रवृत्तिलाई सुपरिवेक्षकीय चासोको विषय मानेको छ।

यसको अर्थ बैंकिङ प्रणालीसँग अहिले आवश्यक पूँजी छ, तर ठूलो आर्थिक धक्का, कर्जा असुलीमा तीव्र गिरावट वा केही ठूला ऋणी एकैपटक समस्यामा परे उपलब्ध पूँजीगत सुविधा छिट्टै खुम्चिन सक्छ।

पाँच प्रतिशत असल कर्जा बिग्रिँदा १२ बैंक दबाबमा

राष्ट्र बैंकको परीक्षणले सबैभन्दा संवेदनशील क्षेत्र ‘असल’ अर्थात् नियमित देखिएका कर्जामै रहेको संकेत गर्छ।

कुल असल कर्जामध्ये १५ प्रतिशत कर्जा ‘सबस्ट्यान्डर्ड’ वर्गमा झरेमा छ बैंकको पूँजी पर्याप्तता अनुपात ११ प्रतिशतभन्दा तल जाने देखिएको छ। असल कर्जाको पाँच प्रतिशत मात्र सीधै ‘लस’ अर्थात् नोक्सानी वर्गमा पुग्ने परिस्थिति बने १२ बैंकको पूँजी पर्याप्तता अनुपात न्यूनतम सीमाभन्दा तल झर्नेछ।

अझ गम्भीर पक्ष, प्रत्येक बैंकका दुई ठूला कर्जा एक्सपोजर असलबाट नोक्सानी वर्गमा परिणत भए नौ बैंकको पूँजी पर्याप्तता अनुपात ११ प्रतिशतभन्दा तल जाने परीक्षणले देखाएको छ।

यसले नेपालको बैंकिङ क्षेत्रमा कर्जा धेरै ऋणीमा समान रूपमा फैलिनुभन्दा निश्चित ठूला व्यावसायिक समूह वा परियोजनामा केन्द्रित हुँदा उत्पन्न हुनसक्ने जोखिमलाई उजागर गर्छ। केही ठूला ऋणीको वित्तीय अवस्थामा आएको समस्या सम्बन्धित बैंकको पूँजीमै उल्लेख्य दबाब सिर्जना गर्न सक्ने देखिन्छ।

खराब कर्जा ४.६२%, पाँच वर्षमा तीन गुणाभन्दा बढी

बैंक तथा वित्तीय संस्थाको खराब कर्जा अनुपात मध्य–जुलाई २०२१ मा १.४८ प्रतिशत थियो। मध्य जुलाई, २०२५ सम्म आइपुग्दा यो बढेर ४.६२ प्रतिशत पुगेको छ। अघिल्लो वर्ष यस्तो अनुपात ३.८६ प्रतिशत थियो।

वाणिज्य बैंकहरूको खराब कर्जा अनुपात पनि एक वर्षमा ३.७६ प्रतिशतबाट बढेर ४.४४ प्रतिशत पुगेको छ। निजी क्षेत्रका वाणिज्य बैंकमा खराब कर्जा अनुपात ४.५६ प्रतिशत रहँदा तीन सरकारी वाणिज्य बैंकको संयुक्त खराब कर्जा अनुपात ३.७७ प्रतिशत देखिएको छ।

फाइनान्स कम्पनीहरूको अवस्था अझ संवेदनशील छ। उनीहरूको खराब कर्जा अनुपात ९.८७ प्रतिशतबाट बढेर ११.०५ प्रतिशत पुगेको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ।

खराब कर्जाको वृद्धिले आर्थिक गतिविधिमा देखिएको सुस्तता, ऋणीहरूको कमजोर नगद प्रवाह, कर्जा पुनर्संरचनापछिको दबाब र धितोको मूल्यमा अत्यधिक निर्भर बैंकिङ अभ्यासको संयुक्त प्रभाव देखाउँछ।

माछापालनदेखि व्यापार र निर्माणसम्म उच्च जोखिम

क्षेत्रगत रूपमा माछापालन क्षेत्रमा खराब कर्जाको अनुपात सबैभन्दा धेरै ९.९७ प्रतिशत पुगेको छ। त्यसपछि थोक तथा खुद्रा व्यापारमा ८.५१ प्रतिशत, निर्माण क्षेत्रमा ८.४० प्रतिशत, कृषि क्षेत्रमा ७.९२ प्रतिशत तथा यातायात, सञ्चार र सार्वजनिक उपयोगितासम्बन्धी क्षेत्रमा ६.६९ प्रतिशत खराब कर्जा देखिएको छ।

थोक तथा खुद्रा व्यापार बैंक तथा वित्तीय संस्थाको कुल कर्जाको १८.४८ प्रतिशत ओगट्ने ठूलो क्षेत्र हो। उपभोग कर्जाको हिस्सा २०.६० प्रतिशत र कृषि, वन तथा पेय–गैरखाद्य उत्पादनसम्बन्धी कर्जाको हिस्सा १६.६२ प्रतिशत छ। ठूलो कर्जा प्रवाह भएका क्षेत्रमै कर्जा असुलीको दबाब देखिनु वित्तीय स्थिरताका लागि सामान्यभन्दा बढी महत्त्वपूर्ण विषय हो।

पैसा प्रशस्त छ, तर सबै निक्षेप समान रूपमा सुरक्षित स्रोत होइनन्

नेपालको बैंकिङ प्रणालीमा तत्काल तरलता अभाव छैन। बैंक तथा वित्तीय संस्थाको कुल तरल सम्पत्ति–निक्षेप अनुपात २४.९२ प्रतिशत छ। खुद तरल सम्पत्ति–निक्षेप अनुपात ३४.३३ प्रतिशत रहेको छ, जुन राष्ट्र बैंकले तोकेको न्यूनतम २० प्रतिशतभन्दा धेरै माथि हो।

तर स्ट्रेस टेस्टले बैंकहरू सीमित ठूला संस्थागत निक्षेपकर्तामाथि निर्भर रहेको देखाएको छ। पाँच ठूला संस्थागत निक्षेपकर्ताले आफ्नो निक्षेप झिकेमा छ बैंकको खुद तरल सम्पत्ति अनुपात २० प्रतिशतभन्दा तल झर्न सक्छ।

त्यस्तै, लगातार पाँच दिन क्रमशः २, ५, १०, १० र १० प्रतिशतका दरले निक्षेप बाहिरिने परिकल्पनामा पाँचौँ दिनसम्म दुई वाणिज्य बैंक तरलताविहीन बन्न सक्ने प्रतिवेदनले देखाएको छ। कुल निक्षेपको २० प्रतिशत एकैपटक झिकिने परिस्थितिमा १२ बैंकको खुद तरल सम्पत्ति अनुपात न्यूनतम सीमाभन्दा तल जानेछ।

यसले प्रणालीमा पैसा भए पनि त्यसको स्रोत संरचना उत्तिकै महत्त्वपूर्ण रहेको देखाउँछ। धेरै साना निक्षेपकर्ताको स्थिर निक्षेपभन्दा सीमित ठूला संस्थाको निक्षेप बढी हुँदा अचानक रकम बाहिरिए बैंकमा तरलता दबाब छिटो उत्पन्न हुन सक्छ।

नाफा बढे पनि जोखिम घटेको छैन

बैंक तथा वित्तीय संस्थाले समीक्षा वर्षमा ७७ अर्ब ५३ करोड रुपैयाँ खुद नाफा कमाएका छन्। यो अघिल्लो वर्षभन्दा १०.०७ प्रतिशत बढी हो। वाणिज्य बैंकहरूको नाफा मात्रै ११.४७ प्रतिशतले बढेर ७१ अर्ब ५१ करोड रुपैयाँ पुगेको छ।

तर नाफाको वृद्धि मात्रले बैंकको वास्तविक स्वास्थ्यको पूर्ण तस्वीर दिँदैन। खराब कर्जा बढ्दा बढी कर्जा नोक्सानी व्यवस्था गर्नुपर्ने हुन्छ, पूँजीमा दबाब पर्छ र भविष्यको कर्जा विस्तार गर्ने क्षमता कमजोर बन्न सक्छ।

निक्षेप परिचालन १२.५८ प्रतिशतले बढ्दा बैंक तथा वित्तीय संस्थाको कर्जा वृद्धिदर केवल ६.१४ प्रतिशतमा सीमित छ। यसले बैंकमा लगानीयोग्य रकम थुप्रिएको तर अर्थतन्त्रमा गुणस्तरीय कर्जाको माग र बैंकहरूको जोखिम लिने क्षमता दुवै कमजोर रहेको संकेत गर्छ।

राष्ट्र बैंकको नक्सामा ‘एसेट क्वालिटी’ सबैभन्दा रातो संकेत

राष्ट्र बैंकको बैंकिङ स्थिरता सूचकमा उच्च अंकले उच्च जोखिम जनाउँछ। समग्र बैंकिङ स्थिरता सूचक मध्य जुलाई, २०२२ को ०.३६ बाट २०२५ मा ०.५५ पुगेको छ।

सन् २०२४ को ०.५६ बाट समग्र सूचक सामान्य घटे पनि कर्जाको गुणस्तरसम्बन्धी जोखिम सूचक ०.७१ बाट बढेर ०.८९ पुगेको छ। तरलतासम्बन्धी जोखिम भने ०.२७ बाट घटेर ०.०४ मा आएको छ।

यसको स्पष्ट अर्थ हो-नेपालको बैंकिङ प्रणालीको अहिलेको मुख्य समस्या पैसाको अभाव होइन, कर्जाको गुणस्तर हो।

निक्षेपकर्ता आत्तिनुपर्ने अवस्था हो ?

प्रतिवेदनले तत्काल बैंक असफल हुने वा निक्षेप जोखिममा परेको निष्कर्ष निकालेको छैन। बरु अहिलेको बैंकिङ प्रणाली पूँजी, तरलता र लिभरेजका हिसाबले नियामकीय सीमाभन्दा माथि रहेको तथा घरेलु र बाह्य धक्का सहन सक्ने अवस्थामा रहेको उल्लेख गरेको छ।

स्ट्रेस टेस्ट सम्भावित खराब अवस्थाको अनुमान गर्ने अभ्यास हो। यसलाई भोलि नै त्यही घटना हुन्छ भन्ने पूर्वानुमानका रूपमा बुझ्नु हुँदैन। तर परीक्षणको नतिजालाई बेवास्ता गर्न पनि मिल्दैन।

यसले बैंकहरूलाई ठूला ऋणीमा कर्जा केन्द्रित नगर्न, असल भनिएका कर्जाको वास्तविक गुणस्तर पुनः परीक्षण गर्न, संस्थागत निक्षेपमाथिको निर्भरता घटाउन र नाफा वितरणभन्दा पहिले पूँजीगत सुरक्षा बलियो बनाउनुपर्ने सन्देश दिएको छ।

-यो समाचार नेपाल राष्ट्र बैंकको ‘फाइनान्सियल स्ट्याबिलिटी रिपोर्ट, आर्थिक वर्ष २०२४/२५’ मा आधारित छ। प्रतिवेदनका तथ्यांक मध्य–जुलाई २०२५ सम्मका प्रारम्भिक तथ्यांक हुन् र पछिल्ला वा लेखापरीक्षण गरिएका वित्तीय विवरणसँग फरक पर्न सक्छन्।