सौर्यमण्डल बाहिर पृथ्वी जस्तै अवस्था भएको ग्रहमा पहिलोपटक भेटियो वायुमण्डल

काठमाण्डौ । अनुसन्धानकर्ताहरूले पहिलोपटक कुनै टाढाको ताराको परिक्रमा गरिरहेको पृथ्वी जस्तै चट्टानी ग्रहको वरिपरि रहेको वायुमण्डल पत्ता लगाएका छन्।

अनुसन्धानकर्ताहरूका अनुसार, यो खोज हाम्रो सौर्यमण्डल बाहिर पनि पृथ्वीजस्तै अवस्था भएका ग्रहहरू अस्तित्वमा हुन सक्ने सम्भावनाको अहिलेसम्मकै सबैभन्दा बलियो प्रमाण हो।

यस ग्रहको वायुमण्डलमा हिलियम ग्यास भेटिएको छ। हिलियम आफैंमा जीवनका लागि उपयुक्त मानिँदैन, तर वैज्ञानिकहरूको विश्वास छ कि त्यहाँ अन्य ग्यासहरू पनि उपस्थित हुन सक्छन्।

यस अनुसन्धानका प्रमुख लेखक हार्वर्ड विश्वविद्यालयका डा. कोलिन चेरुबिमले यो खोजलाई एक अत्यन्त ठूलो उपलब्धिको रूपमा वर्णन गरेका छन्। उनले भने, ‘यो पहिलोपटक हो, जब कुनै अन्य ताराको बसोबासयोग्य क्षेत्रमा रहेको चट्टानी ग्रहमा वायुमण्डल पत्ता लागेको छ।’

एलएचएस ११४० बी नाम दिइएको यो ग्रह पृथ्वीबाट करिब ४८ प्रकाश वर्ष टाढा छ। यो एउटा रातो ताराको परिक्रमा गर्छ, जुन हाम्रो सूर्यभन्दा निकै सानो र चिसो छ।

अहिलेसम्म वैज्ञानिकहरूले टाढाका ताराहरूको परिक्रमा गर्ने ६ हजार भन्दा बढी ग्रहहरू पत्ता लगाइसकेका छन्। तर यो नयाँ खोज विशेष मानिन्छ, किनकि यसले विज्ञानको सबैभन्दा ठूलो लक्ष्यहरूमध्ये एक अर्को ग्रहमा जीवनको खोज तर्फ अर्को महत्वपूर्ण कदम अघि बढाएको छ।

‘साइन्स’ जर्नलमा प्रकाशित यस अनुसन्धानका लेखकहरूले स्पष्ट रूपमा बताएका छन् कि उनीहरूले अहिलेसम्म कुनै अन्य ग्रहमा जीवन पत्ता लगाएका छैनन्।

तर कुनै ग्रहमा जीवनको सम्भावना हुनका लागि त्यहाँ पानीको उपस्थिति आवश्यक हुन्छ। पानी कायम रहनका लागि ग्रह आफ्नो ताराबाट उचित दूरीमा हुनुपर्छ।

यदि ग्रह ताराको अत्यन्त नजिक छ भने त्यहाँ अत्यधिक तापक्रम हुन सक्छ। यदि धेरै टाढा छ भने अत्यधिक चिसो अवस्था हुन्छ। त्यसैले ग्रह यस्तो दूरीमा हुनुपर्छ जहाँ तापक्रम न धेरै तातो होस् न धेरै चिसो, बरु जीवनका लागि अनुकूल होस्।

ग्रह विज्ञानका विशेषज्ञहरूले यस्तो क्षेत्रलाई ‘गोल्डिलक्स जोन’ भन्छन्। यो नाम एउटा लोककथाकी पात्र गोल्डिलक्सबाट राखिएको हो, जसलाई आफ्नो दलिया न धेरै तातो न धेरै चिसो, ठीक तापक्रमको चाहना हुन्थ्यो।

अहिलेसम्म वैज्ञानिकहरूले विभिन्न ताराहरूको गोल्डिलक्स जोनमा रहेका सयौँ ग्रहहरू पत्ता लगाएका छन्। तर तीमध्ये केवल केही दर्जन ग्रहहरू मात्र पृथ्वीजस्तै साना र चट्टानी छन्। यस्ता ग्रहहरूमा जीवनको सम्भावना हुन सक्ने महत्वपूर्ण संकेतका रूपमा यसलाई लिइन्छ।

तर अहिलेसम्म तीमध्ये कुनै पनि ग्रहमा वायुमण्डल पत्ता लागेको थिएन। अब भने पहिलोपटक यस्तो सफलता प्राप्त भएको छ।

यद्यपि, अहिलेसम्म यस ग्रहको वायुमण्डलमा केवल हिलियम ग्यास मात्र पत्ता लागेको छ। सम्भवतः यो ग्रहको माथिल्लो वायुमण्डलीय तहमा रहेको हुन सक्छ। केवल हिलियम मात्र जीवनका लागि अनुकूल हुँदैन।

तर वैज्ञानिकहरूको अनुमान छ कि वायुमण्डलको तल्लो तहमा जीवनका लागि उपयुक्त अन्य ग्यासहरू पनि हुन सक्छन्।  हार्वर्ड विश्वविद्यालयका डा. डेभिड शार्बोनोले भने कि सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा भनेको हाम्रो सौर्यमण्डल बाहिर पहिलोपटक पृथ्वीजस्तो ग्रहमा वायुमण्डल फेला परेको हो।

उनले भने, ‘मानिसहरू सधैं ठूला प्रश्नहरूको उत्तर खोज्न चाहन्छन्। के हामी ब्रह्माण्डमा एक्लै छौँ ? के पृथ्वी वा हाम्रो सौर्यमण्डल बाहिर पनि जीवन छ? यस दिशामा यो अध्ययन एउटा ठूलो उपलब्धि हो, किनकि यसले पहिलोपटक हाम्रो सौर्यमण्डल बाहिर कुनै ताराको बसोबासयोग्य क्षेत्रमा रहेको चट्टानी ग्रहमा वायुमण्डल पत्ता लगाएको छ।’

यद्यपि, जीवनको खोजीमा वैज्ञानिकहरूको ध्यान केवल एलएचएस ११४० बी मा मात्र केन्द्रित छैन। के२–१८बी नामक सब–नेप्च्युन ग्रहमा पनि वैज्ञानिकहरूको विशेष रुचि छ। वैज्ञानिकहरूको अनुमानअनुसार यसको भित्री भागमा पानीले भरिएको क्षेत्र हुन सक्छ।

यो ग्रह त्यतिबेला चर्चामा आएको थियो, जब वैज्ञानिकहरूले त्यहाँ डाइमेथाइल सल्फाइड नामक ग्यासका संकेतहरू देखेका थिए। पृथ्वीमा यो ग्यास समुद्री जीवहरूसँग सम्बन्धित मानिन्छ।

तर २०२५ मा नासाको नेतृत्वमा गरिएको पुनःविश्लेषणले देखायो कि उक्त संकेत यति बलियो थिएन कि त्यसलाई निश्चित रूपमा पुष्टि गर्न सकियोस्। साथै, यो ग्यास जीवनबिना पनि प्राकृतिक प्रक्रियाबाट बन्न सक्ने सम्भावना रहेको पत्ता लागेको थियो।

यसैगरी, ट्र्यापिस्ट–१ ताराको परिक्रमा गर्ने सातवटा चट्टानी ग्रहहरू पनि वैज्ञानिकहरूका लागि अझै रहस्य बनेका छन्। नासाको जेम्स वेब स्पेस टेलिस्कोपले ट्र्यापिस्ट–१डीमा पृथ्वीजस्तो वायुमण्डल हुने सम्भावनालाई अस्वीकार गरेको छ।

तर ट्र्यापिस्ट–१ई सम्बन्धी प्राप्त तथ्यांकहरू अझै स्पष्ट छैनन्, जसका कारण यसबारे ठोस निष्कर्ष निकाल्न सकिएको छैन।