असोज ८-१२ मा फेरि भीषण वर्षा हुने दाबी कति सत्य ? दुई मोडलले देखाए जोखिम, विभागको आधिकारिक चेतावनी आउन बाँकी

काठमाण्डौ । असोज ८ गतेदेखि १२ गतेसम्म देशका विभिन्न भागमा लगातार वर्षा हुने र असोज १० गते अत्यधिक वर्षाको उच्च जोखिम रहने विवरण सामाजिक सञ्जालमा फैलिएको छ। विवरणसँगै सार्वजनिक गरिएका दुईवटा मौसमी नक्साले पनि नेपालसहित दक्षिण एसियाको ठूलो भूभागमा उल्लेख्य वर्षा हुनसक्ने संकेत गरेका छन्।

तर, बिजशालाले गरेको तथ्य जाँचमा असोज ८–१२ गतेको दिनगत र प्रदेशगत वर्षासम्बन्धी उक्त विवरणलाई जल तथा मौसम विज्ञान विभागले अहिलेसम्म आधिकारिक रूपमा पुष्टि गरेको भेटिएको छैन। त्यसैले यसलाई विभागको औपचारिक चेतावनी नभई अन्तर्राष्ट्रिय मौसम मोडलमा आधारित प्रारम्भिक सम्भावनाका रूपमा मात्र लिनुपर्ने देखिन्छ।

प्राप्त नक्सामध्ये एउटा अमेरिकाको AIFS र अर्को युरोपियन सेन्टर फर मिडियम रेन्ज वेदर फोरकास्ट्सको ECMWF AIFS मोडलमा आधारित छ। दुवै नक्सा सन् २०२६ सेप्टेम्बर १७ को ‘१८ जेड’ अर्थात् नेपाली समयअनुसार सेप्टेम्बर १८ बिहानको तथ्यांकबाट तयार गरिएको उल्लेख छ।

नक्साले सेप्टेम्बर १७ देखि अक्टोबर २ सम्मको करिब १५ दिनमा जम्मा हुनसक्ने वर्षाको परिमाण देखाउँछन्। त्यसैले यी नक्साबाट असोज १० गते नै सबैभन्दा धेरै पानी पर्छ वा कुनै निश्चित प्रदेशमा ‘अति भारी वर्षा’ हुन्छ भनेर ठोकुवा गर्न मिल्दैन।

मोडलमा के देखिन्छ ?

दुवै मोडलले भारतको मध्य तथा पूर्वी भूभाग, बिहार, पश्चिम बंगाल, बंगलादेश र नेपाल आसपासमा वर्षाको सक्रिय प्रणाली रहने सम्भावना देखाएका छन्। नेपालमा पनि विशेषगरी पूर्वी र मध्य भूभागमा उल्लेख्य वर्षा हुनसक्ने रंग संकेत देखिन्छ।

यद्यपि दुई मोडलबीच वर्षाको मात्रा र बढी प्रभावित हुने क्षेत्रबारे स्पष्ट भिन्नता छ। एउटा मोडलले नेपालको पूर्वी तथा मध्य भूभागमा तुलनात्मक रूपमा बढी वर्षाको संकेत गरेको छ भने अर्को मोडलको उच्च वर्षा क्षेत्र नेपालको दक्षिणतर्फ बढी केन्द्रित देखिन्छ।

यसले के देखाउँछ भने आगामी अवधिमा वर्षाका लागि अनुकूल मौसमी अवस्था विकसित हुनसक्छ, तर प्रणालीको वास्तविक मार्ग, तीव्रता र प्रभावित क्षेत्र अझै निश्चित भइसकेको छैन।

असोज १० गते नै ‘अत्यधिक जोखिम’ ?

सामाजिक सञ्जालमा फैलिएको विवरणमा असोज १० गते बागमती, गण्डकी र लुम्बिनी प्रदेशमा सबैभन्दा धेरै वर्षा हुने तथा काठमाण्डौ उपत्यकामा समेत अति भारी वर्षा हुनसक्ने दाबी गरिएको छ।

तर उपलब्ध दुवै नक्सा दैनिक वर्षाको नभई १५ दिनको सञ्चित वर्षा देखाउने नक्सा हुन्। यसले कुन दिन कति पानी पर्छ भन्ने छुट्याउँदैन। त्यसैले यी नक्साका आधारमा मात्र असोज १० लाई ‘अत्यधिक जोखिमको दिन’ घोषणा गर्नु वैज्ञानिक रूपमा पर्याप्त हुँदैन।

कुनै दिन विशेषमा भारी वा अति भारी वर्षा हुने निष्कर्ष निकाल्न दैनिक वर्षा नक्सा, विभिन्न मोडलको तुलनात्मक अध्ययन, वायुमण्डलीय प्रणालीको अवस्था र विभागको अद्यावधिक पूर्वानुमान आवश्यक पर्छ।

मौसम मोडलको पूर्वानुमान अवधि जति लामो हुन्छ, त्यसको अनिश्चितता पनि त्यति नै बढ्दै जान्छ। असोज ८–१२ को पूर्वानुमान त्यस अवधिभन्दा केही दिनअघि मात्रै बढी भरपर्दो हुने भएकाले अहिलेको अनुमान परिवर्तन हुनसक्छ।

जोखिमलाई भने बेवास्ता गर्न मिल्दैन

दिनगत विवरण पुष्टि नभए पनि लामो अवधिका दुई अन्तर्राष्ट्रिय मोडलले नेपाल आसपास वर्षाका लागि अनुकूल अवस्था देखाउनु सतर्क हुनुपर्ने संकेत हो। मनसुनी न्यूनचापीय रेखा नेपालको नजिक आए वा बंगालको खाडीमा बनेको न्यूनचापीय प्रणाली उत्तर–पश्चिमतर्फ सरेमा वर्षाको मात्रा उल्लेख्य रूपमा बढ्न सक्छ।

लगातार वा छोटो अवधिमा भारी वर्षा भए पहाडी क्षेत्रमा पहिरो, भूक्षय तथा सडक अवरोध हुनसक्छ। नदी तथा खोलामा आकस्मिक बहाव बढ्ने, तराईका होचा भूभाग डुबानमा पर्ने र कमजोर भइसकेका भूभागमा थप क्षति हुनसक्ने जोखिम पनि रहन्छ।

विशेषगरी पछिल्ला बाढीपहिरोबाट प्रभावित क्षेत्र, नदी किनार, भिरालो जमिन र पहिरोको जोखिम भएका सडकमा यात्रा गर्नेहरूले अतिरिक्त सतर्कता अपनाउन आवश्यक छ।